Skip to content

Amanaska-yoga

Kindle

– I –

  1. वामदेव उवाच। प्रणम्य शिरसा देवं वामदेवः कृताञ्जलिः। जीवन्मुक्तिपदोपयं कथयस्वेति पृच्छति॥
    • praṇamya śirasā devaṃ vāma + devaḥ kṛtāñjaliḥ, jīvanmukti + padopayaṃ kathayasveti pṛcchati.
  2. ईश्वर उवाच। परं ज्ञानमहं वाच्मि येन तत्त्वं प्रकाशते। येन विच्छिद्यते सर्वम् आशापाशदिबन्धनम्॥
  3. आधारादिषु चक्रेषु सुषुम्नादिषु नाडिषु। प्राणादिषु समीरेषु परं तत्त्वं न तिष्ठति॥
    ādhārādiṣu cakreṣu suṣumnādiṣu nāḍiṣu, prāṇādiṣu samīreṣu paraṃ tattvaṃ na tiṣṭhati.
  4. तत्र योगरताः केचित्केचिद्ध्यानविमोहिताः। जपेन केचित्क्लिश्यन्ति नैव जानन्ति तरकम्॥
    tatra yogaratāḥ kecit kecid dhyānavimohitāḥ, japena kecit kliśyanti naiva jānanti tarakam.
  5. न मीमंसतर्कग्रहगतसिद्धन्तपठनैर्न वेदैर्वेदान्तैः स्मृतिभिरभिधानैरपि न च। न चापि च्छन्दोव्याकरणकवितालङ्कृतिमयैर्मुनेस्तत्त्वावाप्ति निर्जगुरुमुखादेव विहिता॥
    • na mīmaṃsa + tarka + grahagaoitasiddhantapaṭhanair – na vedair vedāntaiḥ smṛtibhir abhidhānair api na ca, na cāpi cchandovyākaraṇakavitālaṅkṛtimayair munes tattvāvāpti nirjagurumukhād eva vihitā.
  6. कसयग्रहणं कपलधरणं केशावलीलुन्चनं पाषण्डव्रतभस्मचीवरजटाधारित्वम् उन्मत्तता। नग्नत्वं निगमागमादिकवितागोष्टी सभाभ्यन्तरे सर्वं चोदरपूरणार्थघटनं न श्रेयसः कारणम्॥
    • kasayagrahaṇaṃ kapaladharaṇaṃ keśāvalīluncanaṃ pāṣaṇḍa + vrata + bhasmacīvarajaṭādhāritvam unmattatā, nagnatvaṃ nigamāgamādikavitāgoṣṭī sabhābhyantare sarvaṃ codara + pūraṇārtha + ghaṭanaṃ na śreyasaḥ kāraṇam.
  7. द्वेषोच्चाटनमारणादिकुहकैर्मन्त्रप्रपञ्चोद्गमः सर्वाभ्यासविचित्रबन्धकरणान्यज्ञानभोगोपरः। ध्यनं देहपदेषु नाडिषु षडाधारेषु चेतोभ्रमस्तस्मात्सकलं मनोविरचितं त्यक्त्वमनस्कं भज॥
    • dveṣoccāṭanamāraṇādikuhakair mantraprapañcodgamaḥ sarvābhyāsa + vicitra + bandha + karaṇānya + jñāna + bhogoparaḥ, dhyanaṃ dehapadeṣu nāḍiṣu ṣaḍādhāreṣu cetobhramas – tasmāt sakalaṃ manoviracitaṃ tyaktvamanaskaṃ bhaja.
  8. अनेके जगतो भावा ये च तिष्ठन्त्यनेकधा। तेसं तु लक्षणेनापि परं तत्त्वं न गीयते॥
    • aneke jagato bhāvā ye ca tiṣṭhanty anekadhā, tesaṃ tu lakṣaṇenāpi paraṃ tattvaṃ na gīyate.
  9. अथहं वच्मिम् मोक्षाय ज्ननरगजितं नृणम्। निस्कलं निःप्रपन्चं यत्परं तत्त्वं तद् उच्यते॥
    • athahaṃ vacmim mokṣāya jnanaragajitaṃ nṛṇaṃ, niskalaṃ niḥprapancaṃ yat paraṃ tattvaṃ tad ucyate.
  10. व्योमादिभूतनिर्मुक्तं बुद्धीन्द्रियविवर्जितम्। त्यक्तचित्तादि भवं यत्परं तत्त्वं तद् उच्यते॥
    • vyomādibhūtanirmuktaṃ buddhīndriyavivarjitaṃ, tyaktacittādi bhavaṃ yat paraṃ tattvaṃ tad ucyate.
  11. यस्माद् उत्पद्यते सर्वं यस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम्। यस्मिन्विलीयते सर्वं परं तत्त्वं तदुच्यते॥
    • yasmād utpadyate sarvaṃ yasmin sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ | yasmin vilīyate sarvaṃ paraṃ tattvaṃ tad ucyate.
  12. भवभवविनिर्मुक्तं विनाशोत्पत्तिवर्जितम्। सर्वसङ्कल्पनातीतं परं तत्त्वं तदुच्यते॥
    • bhavabhavavinirmuktaṃ vināśotpattivarjitaṃ, sarvasaṅkalpanātītaṃ paraṃ tattvaṃ tad ucyate.
  13. अनाकारमविच्छिन्नमग्राह्यमचलं ध्रुवम्। सर्वोपधिविनिर्मुक्तं सर्वकमविवर्जितम्॥
    anākāram avicchinnam agrāhyam acalaṃ dhruvaṃ, sarvopadhivinirmuktaṃ sarvakamavivarjitam.
  14. प्रथमं पृथिवीतत्त्वं जलतत्त्वं द्वितीयकम्। तेजस्तत्त्वं तृतीयं स्याद्वायुस्तत्त्वं चतुर्थकम्॥
    prathamaṃ pṛthivītattvaṃ jalatattvaṃ dvitīyakam, tejastattvaṃ tṛtīyaṃ syād – vāyus tattvaṃ caturthakam.
  15. आकाशं पन्चमं तत्त्वं मनः षष्ठम् उदीरितम्। सप्तमं परमं तत्त्वं यो जानाति स मोक्षभाक्॥
    • ākāśaṃ pancamaṃ tattvaṃ manaḥ ṣaṣṭham udīritam, saptamaṃ paramaṃ tattvaṃ yo jānāti sa mokṣabhāk.
  16. परं तत्त्वं समख्यतं जन्मबन्धविनाशनम्। तस्यभ्यसं प्रवक्ष्यामि येन सञ्जायते लयः॥
    • paraṃ tattvaṃ samakhyataṃ janmabandhavināśanam, tasyabhyasaṃ pravakṣyāmi yena sañjāyate layaḥ.
  17. विविक्तदेशेषु च सन्निविष्टः समासने किंचिदुपेत्य पश्चात्। बहुप्रमणं स्थिरदृक्श्लथाङ्गश्चिन्ताविहीनोऽभ्यसनं कुरुष्व॥
    • viviktadeśeṣu ca sanniviṣṭaḥ samāsane kiṃcid upetya paścāt, bahupramaṇaṃ sthiradṛk ślathāṅgaś cintāvihīno – abhyasanaṃ kuruṣva.
  18. सुखासने समासीनस्तत्त्वभ्यसं समाचरेत्। सदाभ्यासेन तत्कूर्यात्परं तत्त्वं प्रकाशते॥
    • sukhāsane samāsīnas tattvabhyasaṃ samācaret, sadābhyāsena tat kūryāt paraṃ tattvaṃ prakāśate.
  19. ब्रह्माण्डं पञ्चभूतस्थं पञ्चभूतमयी तनुः। सर्वं भूतमयं चेति त्यक्त्वा नास्तीति भावयेत्॥
    • brahmāṇḍaṃ pañcabhūtasthaṃ pañcabhūtamayī tanuḥ, sarvaṃ bhūtamayaṃ ceti tyaktvā nāstīti bhāvayet.
  20. न किम्चिन्मनसा ध्यायेत्सर्वचिन्ताविवर्जितः। स बाह्याभ्यन्तरे योगी जायते तत्त्वसन्मुखः॥
    • na kimcin – manasā dhyāyet – sarvacintāvivarjitaḥ, sa bāhyābhyantare yogī jāyate tattvasanmukhaḥ.
  21. तत्त्वस्य सन्मुखे जातेत्वमनस्कं प्रजायते। अमनस्केऽपि सञ्जाते चित्तादिविलयो भवेत्॥
    • tattvasya sanmukhe jātetvamanaskaṃ prajāyate, amanaske’pi sañjāte cittādivilayo bhavet.
  22. चित्तादिविलये जाते पवनस्य लयो भवेत्। मनःपवनयोर्नाशादिन्द्रियर्थं विमुञ्चति॥
    • cittādivilaye jāte pavanasya layo bhavet, manaḥpavanayor nāśād indriyarthaṃ vimuñcati.
  23. इन्द्रियार्थैर्यदा मुक्तो बह्यज्ननं न जायते। बाह्यज्ञाने विनष्टे च ततः सर्वसमो भवेत्॥
    • indriyārthair yadā mukto bahyajnanaṃ na jāyate, bāhyajñāne vinaṣṭe ca tataḥ sarvasamo bhavet.
  24. यदा सर्वसमो जातो भवेद्व्यापारवर्जितः। परब्रह्मणि सम्बद्धो योगी प्राप्तलयस्तदा॥
    • yadā sarvasamo jāto bhaved vyāpāravarjitaḥ, parabrahmaṇi sambaddho yogī prāptalayas tadā.
  25. सदाभ्यासरतानं च यः परो जायते लयः। तस्याहं कथयिष्यामि लक्सणं मुक्तचेतसः॥
    • sadābhyāsaratānaṃ ca yaḥ paro jāyate layaḥ, tasyāhaṃ kathayiṣyāmi laksaṇaṃ muktacetasaḥ.
  26. सुखं दुःखं न जानाति शीतोस्णं न च विन्दति। विचरं चेन्द्रियर्थनं न वेत्ति हि लयं गतः॥
    • sukhaṃ duḥkhaṃ na jānāti śītosṇaṃ na ca vindati | vicaraṃ cendriyarthanaṃ na vetti hi layaṃ gataḥ.
  27. न च जीवन्मृतो वापि न पश्यति न मीलति। निर्जीवः काष्ठवत्तिष्ठेल्लयस्थश्चाभिधीयते॥
    • na ca jīvanmṛto vāpi na paśyati na mīlati | nirjīvaḥ kāṣṭhavat tiṣṭhel layasthaś cābhidhīyate.
  28. निर्वातस्थापितो दीपो भासते निश्चलो यथा। जगद्व्यापारनिर्मुक्तस्तथा योगी लयं गतः॥
    • nirvātasthāpito dīpo bhāsate niścalo yathā, jagadvyāpāranirmuktas tathā yogī layaṃ gataḥ.
  29. यथा वातैर्विनिर्मुक्तो निश्चलो निर्मलः परः। शब्दादिविषयैस्त्यक्तो लयस्थो दृश्यते तदा॥
    • yathā vātair vinirmukto niścalo nirmalaḥ paraḥ | śabdādiviṣayais tyakto layastho dṛśyate tadā.
  30. प्रक्सिप्तं लवणं तोये क्रमाद्यद्वद्विलीयते। मनोऽप्यभ्यासयोगेन तद्वद्ब्रह्मणि लीयते॥
    • praksiptaṃ lavaṇaṃ toye kramād yadvad vilīyate | mano’py abhyāsayogena tadvad brahmaṇi līyate.
  31. लवणं तोयसम्पर्काद्यथा तोयमयं भवेत्। मनोऽपि ब्रह्मसंस्पर्ब्रह्ममयं भवेत्॥ ३१॥
    • lavaṇaṃ toyasamparkād yathā toyamayaṃ bhavet, mano – api brahmasaṃspar brahmamayaṃ bhavet.
  32. यथा क्षारमयत्नेन प्राप्यते लवणं स्वकम्। ब्रह्मज्ञानमयत्नेन निर्वणं मनसस्तथा॥
    • yathā kṣāram ayatnena prāpyate lavaṇaṃ svakam, brahmajñānam ayatnena nirvaṇaṃ manasas tathā.
  33. घृतात्पृथक्विरहितं घृते लीनं घृतं यथा। तत्त्वे लीनस्तथा योगी पृथग्भवं न विन्दति॥
    • ghṛtāt pṛthakvirahitaṃ ghṛte līnaṃ ghṛtaṃ yathā, tattve līnas tathā yogī pṛthagbhavaṃ na vindati.
  34. निमेषैः श्वासपलकैर्नाडीभिः प्रहरैर्दिनैः। मासैः संवत्सरैः कालैर्लयस्थो यत्परं व्रजेत्॥
    • nimeṣaiḥ śvāsapalakair nāḍībhiḥ praharair dinaiḥ | māsaiḥ saṃvatsaraiḥ kālair layastho yat paraṃ vrajet.
  35. श्वासोच्छ्वासात्मकः प्राणः षड्भिः प्राणैः पलं स्मृतम्। पलैः षष्टिभिरेव स्यात्घटिका कालसन्मिता॥
    • śvāsocchvāsātmakaḥ prāṇaḥ ṣaḍbhiḥ prāṇaiḥ palaṃ smṛtam, palaiḥ ṣaṣṭibhir eva syāt ghaṭikā kālasanmitā.
  36. योगी निमेषमात्रेण लयेन लभते ध्रुवम्। स्पर्शनं परतत्त्वस्याप्य् उत्थनं च पुनः पुनः॥
    • yogī nimeṣamātreṇa layena labhate dhruvam, sparśanaṃ paratattvasyāpy utthanaṃ ca punaḥ punaḥ.
  37. धर्मशान्तिः प्रजायेत मुहुर्निद्रा च मूर्छना। निमेषषट्कमात्रेण लये नीतस्य योगिनः॥
    • dharmaśāntiḥ prajāyeta muhurnidrā ca mūrchanā, nimeṣaṣaṭkamātreṇa laye nītasya yoginaḥ.
  38. श्वासमत्रलयेनापि तेन प्राणादिवायवः। श्वसप्रवहसंबन्धत्स्वस्वस्थाने वहन्ति ते॥
    • śvāsamatralayenāpi tena prāṇādivāyavaḥ, śvasapravahasaṃbandhat svasvasthāne vahanti te.
  39. श्वासद्वयलयेनापि कूर्मवातादिवायवः। न वर्तन्ते च धावन्ति न विकुर्वन्ति धातवः॥
    • śvāsadvayalayenāpi kūrmavātādivāyavaḥ, na vartante ca dhāvanti na vikurvanti dhātavaḥ.
  40. चतुःश्वासलयेनापि सप्तधातुगता रसाः। समपुष्टिं प्रकुर्वन्ति धातूनं समवायवः॥
    • catuḥśvāsalayenāpi saptadhātugatā rasāḥ, samapuṣṭiṃ prakurvanti dhātūnaṃ samavāyavaḥ.
  41. लयेन पलमात्रेण आसनस्थो न खिद्यते। स्वल्पश्वासो भवेद्योगी स्वल्पोन्मेषयुतस्तथा॥
    • layena palamātreṇa āsanastho na khidyate, svalpaśvāso bhaved yogī svalponmeṣayutas tathā.
  42. पलद्वयलयेनापि हृन्नाड्याश्चलनं भवेत्। अनाहतः स विज्ञेयो न तत्रैव न्यसेन्मनः॥
    • paladvayalayenāpi hṛnnāḍyāś calanaṃ bhavet, anāhataḥ sa vijñeyo na tatraiva nyasen manaḥ.
  43. चतुःपलप्रमाणेन लयेनानुभवो भवेत्। अकस्मान्निपतत्येव शब्दः कर्णे शुभाशुभः॥
    • catuḥpalapramāṇena layenānubhavo bhavet, akasmān nipataty eva śabdaḥ karṇe śubhāśubhaḥ.
  44. पलाष्टकलयेनापि कामस्तस्मान्निवर्तते।तथापि नैव जायेत कामिन्यालिङ्गितस्य च॥
    • palāṣṭakalayenāpi kāmas tasmān nivartate, tathāpi naiva jāyeta kāminyāliṅgitasya ca.
  45. कलापादलयेनापि सुषुम्नामार्गवाहिनी। कला पश्चिममार्गेण तस्य भागेन गच्छति॥
    • kalāpādalayenāpi suṣumnāmārgavāhinī, kalā paścimamārgeṇa tasya bhāgena gacchati.
  46. घटिकार्धलयेनापि शक्तिः कुण्डलिनी परा। मनोवातनिरोधेन जागर्त्यधरसंस्थित॥
  47. कलामात्रलयेनापि शक्तिः सञ्चलते ध्रुवम्। ऊर्ध्वं पश्चिममार्गेण वातरोधेन जायते॥
    • kalāmātralayenāpi śaktiḥ sañcalate dhruvam, ūrdhvaṃ paścimamārgeṇa vātarodhena jāyate.
  48. कलाद्वयलयेनापि शक्तेः सञ्चलनेन च। क्षणादुत्पद्यते तस्य मनसः कम्पनं सकृत्॥
    • kalādvayalayenāpi śakteḥ sañcalanena ca, kṣaṇād utpadyate tasya manasaḥ kampanaṃ sakṛt.
  49. चतुःकलालयेनापि निद्राभावो निवर्तते। हृदि स्फुलिङ्गवद्योगी तेजोबिन्दुं प्रपश्यति॥
    • catuḥkalālayenāpi nidrābhāvo nivartate, hṛdi sphuliṅgavad – yogī tejobinduṃ prapaśyati.
  50. दिनपादलयेनापि स्वल्पाहारो भवेन्नरः। स्वल्पमूत्रपुरीसत्वं लघुतास्निग्धता तनोः॥
    • dinapādalayenāpi svalpāhāro bhaven naraḥ |svalpamūtrapurīsatvaṃ laghutāsnigdhatā tanoḥ.
  51. वासरार्धलयेनापि स्वात्मज्योतिः प्रकाशते। सूर्यगोभिर् इवोद्दीप्तो योगी विश्वे प्रकाशते॥
    • vāsarārdhalayenāpi svātmajyotiḥ prakāśate, sūryagobhir ivoddīpto yogī viśve prakāśate.
  52. दिनमात्रलयेनापि स्वत्मतत्त्वं प्रकाशते। इन्द्रियज्ञानविस्तारो ब्रह्माण्डेऽप्यस्य वर्तते॥
    • dinamātralayenāpi svatmatattvaṃ prakāśate, indriyajñānavistāro brahmāṇḍe’py asya vartate.
  53. अहोरात्रलयेनापि योगी च स्वासने स्थितः। चित्तवृत्तिनिरोधेन गन्धं जानाति दूरतः॥
    • ahorātralayenāpi yogī ca svāsane sthitaḥ, cittavṛttinirodhena gandhaṃ jānāti dūrataḥ.
  54. अहोरात्रद्वयेनापि लयानन्दसुमूर्छितः। दूरादपि रसं वेत्ति योगी सङ्कल्पवर्जितः॥
    • ahorātradvayenāpi layānandasumūrchitaḥ, dūrād api rasaṃ vetti yogī saṅkalpavarjitaḥ.
  55. अहोरात्रत्रयेणापि लयेनान्तस्थयोगिनः। दूराद्दर्शनविज्ननं स्वभावेनैव वर्तते॥
    • ahorātratrayeṇāpi layenāntasthayoginaḥ, dūrād darśanavijnanaṃ svabhāvenaiva vartate.
  56. अहोरात्रचतुष्केण लयभावप्रभावतः। स्पर्शं जानाति योगीन्द्रो दूरादपि न संशयः॥
    • ahorātracatuṣkeṇa layabhāvaprabhāvataḥ, sparśaṃ jānāti yogīndro dūrād api na saṃśayaḥ.
  57. पञ्चरात्रलयेनापि तस्याप्युत्पद्यते ध्रुवम्। दूरश्रवणविज्ननं मनसाश्चर्यकरणम्॥
    • pañcarātralayenāpi tasyāpy – utpadyate dhruvam, dūraśravaṇavijnanaṃ manasāścaryakaraṇam.
  58. एतत्पन्चेन्द्रियज्ननं महत्स्वनुभवत्मकम्। जानात्यनेन योगीन्द्रः सकलं विश्ववर्तनम्॥
    • etat + pancendriyajnanaṃ mahat svanubhavatmakam, jānāty – anena yogīndraḥ sakalaṃ viśvavartanam.
  59. षट्रात्रविलयेनापि महाबुद्धिः प्ररोहति। यावत्तर्कमतिर्न स्याद्विश्वज्ननं प्रवर्तते॥
    • ṣaṭrātravilayenāpi mahābuddhiḥ prarohati, yāvat tarkamatir na syād – viśvajnanaṃ pravartate.
  60. सप्तरात्रलयेनापि परे लीनस्य योगिनः। आब्रह्मविश्ववेतृत्वं श्रुतं ज्ननं च वर्तते॥
    • saptarātralayenāpi pare līnasya yoginaḥ, ābrahmaviśvavetṛtvaṃ śrutaṃ jnanaṃ ca vartate.
  61. अष्टरात्रलयेनापि भवेद्योगी निरामयः। क्षुत्पिपासादिभावैश्च सहजस्थो न पीड्यते॥
    • aṣṭarātralayenāpi bhaved yogī nirāmayaḥ, kṣutpipāsādibhāvaiś ca sahajastho na pīḍyate.
  62. नवरात्रलयेनापि निर्भेदः स्वात्मवर्तिनः। वाचासिद्धिर्भवेत्तस्य शापानुग्रहकारिणी॥
    • navarātralayenāpi nirbhedaḥ svātmavartinaḥ, vācāsiddhir bhavet tasya śāpānugrahakāriṇī.
  63. दशरात्रलयेनापि योगीन्द्रः स्वात्मधिष्ठितः। यानि कानि सुगुप्तानि महाचित्राणि पश्यति॥
    • daśarātralayenāpi yogīndraḥ svātmadhiṣṭhitaḥ, yāni kāni suguptāni mahācitrāṇi paśyati.
  64. ततश्चैकादशाहेन लयस्थस्य जवोदयात्। मनसा सहितस्यापि गन्तुमिच्छति विग्रहः॥
    • tataś – caikādaśāhena layasthasya javodayāt, manasā sahitasyāpi gantum icchati vigrahaḥ.
  65. द्वादशाहलयेनापि भूचरत्वं हि सिध्यति। निमिषार्धप्रमाणेन पर्यटत्येव भूतले॥
    • dvādaśāhalayenāpi bhūcaratvaṃ hi sidhyati, nimiṣārdhapramāṇena paryaṭaty eva bhūtale.
  66. ततस्त्रयोदशाहेन लयेनापि महद्द्रुतम्। योगीन्द्रः खेचरीसिद्धिं लभते चिन्तनादपि॥
    • tatas – trayodaśāhena layenāpi mahaddrutam, yogīndraḥ khecarīsiddhiṃ labhate cintanād – api.
  67. चतुर्दशदिनन्तं च लयस्थो यदि तिष्ठति। अणिमाद्यष्टसिद्धि स्यादणुत्वं प्राप्यते यथा॥
    • caturdaśadinantaṃ ca layastho yadi tiṣṭhati, aṇimādyaṣṭasiddhi syād aṇutvaṃ prāpyate yathā.
  68. आत्मन्येवात्मनाह्लीनो योगी षोडशवासराति। लभते महिमासिद्धिं समहारूपधृग्यथा॥
    • ātmany evātmanāh līno yogī ṣoḍaśavāsarāti, labhate mahimāsiddhiṃ samahārūpadhṛg yathā.
  69. अष्टादशदिनान्तं च लयस्थो यदि तिष्ठति। गरिमख्यं लभेत्सिद्धिं यथा भूभारधृक्भवेत्॥
    • aṣṭādaśadināntaṃ ca layastho yadi tiṣṭhati, garimakhyaṃ labhet siddhiṃ yathā bhūbhāradhṛk bhavet.
  70. अभिन्नार्थे लयेनापि यश्च विंशतिवासरात्। लघिमाख्या भवेत्सिद्धिर्यथाणुत्वस्य भारधृक्॥
    • abhinnārthe layenāpi yaś – ca viṃśativāsarāt, laghimākhyā bhavet siddhir yathāṇutvasya bhāradhṛk.
  71. द्वाविं  शतिदिनानि स्यात्स्वलक्षे यो लयं गतःप्राप्ति सिद्धिर्भवेत्तस्य प्रापयेद्वा जगत्स्थितिम्॥
    • dvāviṃ  śatidināni syāt – svalakṣe yo layaṃ gataḥ prāpti siddhir – bhavet – tasya prāpayed vā jagatsthitim.
  72. परे लयं गतो योगी चतुर्विं शतिवासरात्। तस्य प्राकाम्यसिद्धिः स्यादीप्सितं लभते यथा॥
    • pare layaṃ gato yogī caturviṃ śativāsarāt, tasya prākāmyasiddhiḥ syād – īpsitaṃ labhate yathā.
  73. यस्य वसं गतं चित्तं षड्विं शतिदिनानि वै लभते जगदीशत्वं येन विश्वगुरुर्भवेत्॥
    • yasya vasaṃ gataṃ cittaṃ ṣaḍviṃ śatidināni vai labhate jagadīśatvaṃ yena viśvagurur bhavet.
  74. अष्टविं शद्दिनं यस्य लयस्तिष्ठेत्स्थिरासने वशित्वसिद्धिप्राप्तिः स्याद्यथा वै वश्यकृज्जगत्॥
    • aṣṭaviṃ śaddinaṃ yasya layas tiṣṭhet sthirāsane vaśitvasiddhiprāptiḥ syād yathā vai vaśyakṛj jagat.
  75. गन्तुम् इच्छन्ति ये केचित्परे ब्रह्मपदे लयम्। भवन्ति सिद्धयः सर्वास्तेसं विध्वंसकरकः॥
    • gantum icchanti ye kecit pare brahmapade layaṃ, bhavanti siddhayaḥ sarvās tesaṃ vidhvaṃsakarakaḥ.
  76. मसमेकं लयो यस्य लग्नस्तिष्ठेदखण्डितः। न जागर्ति स योगीन्द्रो यावन्मोक्सं स गच्छति॥
    • masamekaṃ layo yasya lagnas tiṣṭhed akhaṇḍitaḥ, na jāgarti sa yogīndro yāvan moksaṃ sa gacchati.
  77. नवमासलयेनापि पृथ्वीतत्त्वं च सिध्यति। पृथ्वीतत्त्वे सुसंसिद्धे योगीन्द्रो वज्रसंनिभः॥
    • navamāsalayenāpi pṛthvītattvaṃ ca sidhyati, pṛthvītattve susaṃsiddhe yogīndro vajrasaṃnibhaḥ.
  78. सर्धसंवत्सरेणपि लयस्थस्यापि योगिनः तोयतत्त्वस्य सिद्धिः स्यात्तोयतत्त्वमयो भवेत्॥
    • sardhasaṃvatsareṇapi layasthasyāpi yoginaḥ toyatattvasya siddhiḥ syāt toyatattvamayo bhavet.
  79. संवत्सरत्रयेणपि लयस्थस्यापि योगिनः। तेजस्तत्त्वस्य सिद्धिः स्यात्तेजस्तत्त्वमयो भवेत्॥
    • saṃvatsaratrayeṇapi layasthasyāpi yoginaḥ, tejastattvasya siddhiḥ syāt tejastattvamayo bhavet.
  80. षड्भिः संवत्सरैर्भूतैरखण्डलयसंस्थितः। वायुस्तत्त्वस्य सिद्धिः स्याद्वायुतत्त्वमयो भवेत्॥
    • ṣaḍbhiḥ saṃvatsarair bhūtair akhaṇḍalayasaṃsthitaḥ |vāyustattvasya siddhiḥ syād vāyutattvamayo bhavet.
  81. तथा द्वादशभिर्वर्षैर्लयस्थस्य निरन्तरम्। व्योमतत्त्वस्य सिद्धिः स्याद्व्योमतत्त्वमयो हि सः॥
    • tathā dvādaśabhir – varṣair – layasthasya nirantaraṃ, vyomatattvasya siddhiḥ syād vyoma + tattva + mayo hi saḥ.
  82. चतुर्विं वर्षैर्लयस्थस्य निरन्तरम्। शक्तितत्त्वस्य सिद्धिः स्याच्छक्तितत्त्वमयो हि सः॥
    • caturviṃ varṣair layasthasya nirantaraṃ, śaktitattvasya siddhiḥ syāc chaktitattvamayo hi saḥ.
  83. ब्रह्माण्डं सकलं पश्येत्पाणिस्थमिव मौक्तिकम्। आत्मकायस्वरूपं च निधायाथ यथा स्थितम्॥
    • brahmāṇḍaṃ sakalaṃ paśyet pāṇistham iva mauktikaṃ, ātmakāyasvarūpaṃ ca nidhāyātha yathā sthitam.
  84. कायस्थो दृश्यते लोके तत्त्वचर्यं समाचरन्। तत्त्वचर्यं करोत्येव शक्तितत्त्वक्षयाय च॥
    • kāyastho dṛśyate loke tattvacaryaṃ samācaran, tattvacaryaṃ karoty eva śakti + tattva + kṣayāya ca.
  85. इत्थं क्रमविवृद्धेन लयाभ्यासेन योगिनः। भुञ्जते परमनन्दं भृशण्ड्वादिमहात्मवत्॥
    • itthaṃ kramavivṛddhena layābhyāsena yoginaḥ, bhuñjate paramanandaṃ bhṛśaṇḍvādi + mahātmavat.
  86. ब्रह्मविष्णुमहेशनं प्रलयेष्वपि योगिनः। भुञ्जते परमनन्दं भृषण्ड्वादिमहात्मवत्॥
    • brahmaviṣṇumaheśanaṃ pralayeṣv api yoginaḥ, bhuñjate paramanandaṃ bhṛṣaṇḍvādimahātmavat.

इति श्री अमनस्के कल्पखण्डे राजयोगो नाम प्रथमोऽध्यायः

iti śrī amanaske kalpa + khaṇḍe rāja + yogo nāma prathamo – adhyāyaḥ


– II –

उत्तरार्ध
uttarārdha

  1. वामदेव उवाच। भगवन्देवदेवेश परमानन्दसुन्दरम्। त्वत्प्रसादान्मया लब्धः पूर्वयोगः सविस्तरः॥
    • vāmadeva uvāca. bhagavan devadeveśa paramānandasundaram, tvatprasādān mayā labdhaḥ pūrvayogaḥ savistaraḥ.
  2. अपरं किं तद् आख्याहि भवता यदुदीरितम्। बहिर्मुद्रन्वितं पूर्वं बहिर्योगं च तन्मतम्॥
    • aparaṃ kiṃ tad ākhyāhi bhavatā yad – udīritam, bahirmudranvitaṃ pūrvaṃ bahiryogaṃ ca tanmatam.
  3. महादेव उवाच। अन्तर्मुद्राख्यमपरमन्तर्योगं तदेव हि। राजयोगः स कथितः स एव मुनिपुङ्गव॥
    • mahādeva uvāca. antarmudrākhyam aparaṃ antaryogaṃ tad – eva hi, rājayogaḥ sa kathitaḥ sa eva munipuṅgava.
  4. राजत्वात्सर्वयोगनं राजयोग इति स्मृतः। रजनं दीप्यमनं तं परब्रह्माणमव्ययम्। देहिनं प्रापयेद्यस्तु राजयोगः स उच्यते॥
    • rājatvāt sarvayoganaṃ rājayoga iti smṛtaḥ, rajanaṃ dīpyamanaṃ taṃ parabrahmāṇam avyayam, dehinaṃ prāpayed yas tu rājayogaḥ sa ucyate.
  5. राजयोगस्य महत्म्यं को वा जानाति तत्त्वतः। ज्ञानात्सिद्धिर्मुक्तिरिति गुरोर्ज्ननं च लभ्यते॥
  6. अन्तर्योगं बहिर्योगं यो जानाति विशेषतः। मया त्वयाप्यसौ वन्द्यः शेषैर्वन्द्यस्तु किं पुनः॥
    • antaryogaṃ bahiryogaṃ yo jānāti viśeṣataḥ, mayā tvayāpy asau vandyaḥ śeṣair vandyas tu kiṃ punaḥ.
  7. चित्तं बुद्धिरहङ्कार ऋत्विजः सोमपं मनः। इन्द्रियाणि दशप्राणाज्जुहोति ज्योतिमण्डले॥
  8. तन्मूलादिन्दुपर्यन्तं विभाति ज्योतिमण्डलम्। योगिभिः सततं ध्येयमणिमाद्यष्टसिद्धिदम्॥
    • tanmūlād – induparyantaṃ vibhāti jyotimaṇḍalaṃ, yogibhiḥ satataṃ dhyeyam aṇimādyaṣṭasiddhidam.
  9. वेदशास्त्रपुराणानि सामान्यगणिका इव। एकैव शाम्भवी मुद्रा गुप्ता कुलवधूरिव॥
    • vedaśāstrapurāṇāni sāmānyagaṇikā iva, ekaiva śāmbhavī mudrā guptā kulavadhūr – iva.
  10. अन्तर्लक्स्यं बहिर्दृष्टिर्निमेषोन्मेषवर्जिता। एषा हि शाम्भवी मुद्रा सर्वतन्त्रेषु गोपिता॥
    • antarlaksyaṃ bahirdṛṣṭir – nimeṣonmeṣavarjitā, eṣā hi śāmbhavī mudrā sarvatantreṣu gopitā.
  11. आदिशक्तिरुमा चैषा मत्तो लब्धवती पुरा। अधुना जन्मसम्स्कारात्त्वमेको लब्धवान् असि॥
    • ādiśaktir umā caiṣā matto labdhavatī purā, adhunā janmasamskārāttvam eko labdhavān asi.
  12. गुह्याद्गुह्यतरा विद्या न देया यस्य कस्यचित्। एतज्ज्ञानी वसेद्यत्र स देशः पुयभजनम्॥
    • guhyād guhyatarā vidyā na deyā yasya kasyacit, etaj – jñānī vased yatra sa deśaḥ puoyabhajanaṃ.
  13. दर्शनादर्चनात्तस्य त्रिसप्तकुलसंयुतः। जना मुक्तिपदं यान्ति किं पुनस्तत्परायणाः॥
    • darśanād arcanāt tasya trisaptakulasaṃyutaḥ, janā muktipadaṃ yānti kiṃ punas tatparāyaṇāḥ.
  14. ऊर्ध्वाधः कुण्डलीभेदादुन्मन्याश्चैव तन्मयः। अनुसन्धानमात्रेण योगोऽयं सिद्धिदायकः॥
    • ūrdhvādhaḥ kuṇḍalī + bhedād – unmanyāś caiva tanmayaḥ, anusandhānamātreṇa yogo – ayaṃ siddhidāyakaḥ.
  15. ऊर्ध्वमुष्टिरधोदृष्टिरूर्ध्ववेधस्त्वधः शिरः। राधायन्त्रविधानेन जीवन्मुक्तो भविष्यति॥
    • ūrdhvamuṣṭir adhodṛṣṭir ūrdhvavedhastvadhaḥ śiraḥ, rādhāyantravidhānena jīvanmukto bhaviṣyati.
  16. कुलाचाररताः सन्ति गुरवो बहवो मुने। कुलाचारविहीनस्तु गुरुरेको हि दुर्लभः॥
    • kulācāraratāḥ santi guravo bahavo mune, kulācāravihīnas tu gurur – eko hi durlabhaḥ.
  17. पुष्पात्प्रकाशते यद्वत्फलं पुष्पविनाशकम्। देहात्प्रकाशते यद्वत्तत्त्वं देहविनाशकम्॥
    • puṣpāt prakāśate yadvat phalaṃ puṣpavināśakaṃ, dehāt prakāśate yadvat tattvaṃ dehavināśakaṃ.
  18. तत्त्वम् आत्मस्थमज्ञात्वा मूढः शास्त्रेषु मुह्यति। गोपः कक्षागते छागे कूपे पश्यति दुर्मतिः॥
    • tattvam ātmastham ajñātvā mūḍhaḥ śāstreṣu muhyati, gopaḥ kakṣāgate chāge kūpe paśyati durmatiḥ.
  19. नमोऽस्तु गुरवे तुभ्यं सहजानन्दरूपिणे। यस्य वाक्यामृतं हन्ति सम्सरविसमोहनम्॥
    • namo’stu gurave tubhyaṃ sahajānandarūpiṇe, yasya vākyāmṛtaṃ hanti samsaravisamohanaṃ.
  20. अमृतोद्दीपिनी विद्या निरपाया निरञ्जना। अमनस्कैव सा कापि जयत्यानन्ददायिनी॥
    • amṛtoddīpinī vidyā nirapāyā nirañjanā, amanaskaiva sā kāpi jayaty ānandadāyinī.
  21. प्रनष्टोच्छ्वासनिश्वासः प्रध्वस्तविषयग्रहः। निश्चेष्टो निर्गतारम्भो ह्यनन्दं याति योगवित्॥
    • pranaṣṭocchvāsaniśvāsaḥ pradhvastaviṣayagrahaḥ, niśceṣṭo nirgatārambho hy anandaṃ yāti yogavit.
  22. उच्छिन्नसर्वसङ्कल्पो निःशेषाशेषचेष्टितः। स्वावगम्यो लयः कोऽपि जायते वागगोचरः॥
    • ucchinnasarvasaṅkalpo niḥśeṣāśeṣaceṣṭitaḥ, svāvagamyo layaḥ ko’pi jāyate vāgagocaraḥ.
  23. वदन्त्येव परं ब्रह्म बुद्धिमन्तो हि सूरयः। स्वावबोधकलालापकुशला दुर्लभा भुवि॥
    • vadanty eva paraṃ brahma buddhimanto hi sūrayaḥ | svāvabodhakalālāpakuśalā durlabhā bhuvi.
  24. वदन्त्य् एवात्मनो भवं वेदान्तोपनिषद्विदः। रहस्युपदिशन्त्यन्ये स्वयं नानुभवन्ति ते॥
    • vadanty evātmano bhavaṃ vedāntopaniṣadvidaḥ, rahasy upadiśanty – anye svayaṃ nānubhavanti te.
  25. विहाय योगशास्त्राणि नानागुरुमतानि च। निबद्धस्वावबोधोऽयं सद्यः प्रत्ययकारकः॥
    • vihāya yogaśāstrāṇi nānāgurumatāni ca, nibaddhasvāvabodho – ayaṃ sadyaḥ pratyayakārakaḥ.
  26. सकलं समनस्कं च सयसं च सदा त्यज। निर्मलं निर्मनस्कं च निरभसं सदा भज॥
    • sakalaṃ samanaskaṃ ca sayasaṃ ca sadā tyaja | nirmalaṃ nirmanaskaṃ ca nirabhasaṃ sadā bhaja.
  27. दुग्धंबुवत्सम्मिलितौ सदैव तुल्यक्रियौ मानसमारुतौ च। यावन्मनस्तत्र मरुत्प्रवृत्तिर्यावन्मरुच्चापि मनःप्रवृत्तिः॥
    • dugdhaṃbuvat sammilitau sadaiva tulyakriyau mānasamārutau ca, yāvan manas tatra marutpravṛttir – yāvan maruc cāpi manaḥpravṛttiḥ.
  28. तत्रैकनाशादपरस्य नाश एकप्रवृत्तेरपरप्रवृत्तिः। अध्वस्तयोश्चेन्द्रियवर्गबुद्धिर्विध्वस्तयोर्मोक्षपदस्य सिद्धिः॥
    • tatraikanāśād – aparasya nāśa ekapravṛtter aparapravṛttiḥ, adhvastayoś cendriyavargabuddhir vidhvastayor mokṣapadasya siddhiḥ.
  29. तत्राप्य् साध्यः पवनस्य नाशः षडङ्गयोगादिनिषेवणेन मनोविनाशस्तु गुरुप्रसादान्निमेषमात्रेन सुसाध्य एव॥
    • tatrāpy sādhyaḥ pavanasya nāśaḥ ṣaḍaṅgayogādiniṣevaṇena, manovināśas tu guruprasādān nimeṣamātrena susādhya eva.
  30. तस्मान्मनो नाशयतेऽमनस्काद्यन्नाशतो नश्यति वायुरुग्रः। तस्मात्सबुद्धीन्द्रियदेहनाशादद्वैतबुद्धिः सहजस्थितस्य॥
    • tasmān mano nāśayate – amanaskād – yannāśato naśyati vāyurugraḥ, tasmāt  -sabuddhīndriyadehanāśād – advaitabuddhiḥ sahajasthitasya.
  31. जित्वा वयुं विविधकरणैः क्लेशमूलैः कथञ्चित्कृत्वा यत्नं निजतनुगतान् शेषनाडीप्रवाहान्। अश्रद्धेयं परपुरगतिं साधयित्वापि नूनं विज्ञानैकव्यसनिसुखिनो नास्ति मोक्षस्य सिद्धिः॥
    • jitvā vayuṃ vividhakaraṇaiḥ kleśamūlaiḥ kathañcit kṛtvā yatnaṃ nijatanugatān śeṣanāḍīpravāhān, aśraddheyaṃ parapuragatiṃ sādhayitvāpi nūnaṃ vijñānaikavyasanisukhino nāsti mokṣasya siddhiḥ.
  32. केचिन्मूत्रं पिबन्ति स्वमलमथ तनोः केचिदुज्झन्ति लालाः केचित्कोष्ठं प्रविष्टा युवतिभगपतद्बिन्दुम् ऊर्ध्वं नयन्ति। केचिद्वादन्ति धातूनखिलतनुशिरवयुसंचरदक्सः नैतेसं देहसिद्धिर्विगतनिजमनोराजयोगाद् ऋते स्यात्॥
    • kecin mūtraṃ pibanti svamalam atha tanoḥ kecid ujjhanti lālāḥ kecit koṣṭhaṃ praviṣṭā yuvatibhagapatadbindum ūrdhvaṃ nayanti, kecit vādanti dhātūn akhilatanuśiravayusaṃcaradaksaḥ naitesaṃ dehasiddhir vigatanijamanorājayogād – ṛte syāt.
  33. केचित्तर्कवितर्ककर्कशधियोऽहङ्कारदर्पोद्धताः केचिज्जातिजडानयामतिगता ध्यानादिकर्माकुलाः। प्रायः प्राणिगणा विमूढमनसो नानाविकारान्विता दृश्यन्ते न हि निर्विकारसहजानन्दैकभाजो भुवि॥
    • kecit tarkavitarkakarkaśadhiyo’haṅkāradarpoddhatāḥ kecij – jātijaḍānayāmatigatā dhyānādikarmākulāḥ, prāyaḥ prāṇigaṇā vimūḍhamanaso nānāvikārānvitā dṛśyante na hi nirvikārasahajānandaikabhājo bhuvi.
  34. एकदण्डत्रिदण्डादि जटभस्मदिकं तथा। केशलुन्चननग्नत्वं रक्तचीवरधरणम्॥
  35. उन्मत्तत्वमभोज्यान्नपानपाखण्डवृत्तिता। इत्यदिलिगग्रहणं नानादर्शनदर्शितम्॥
    • unmattatvam abhojyānnapānapākhaṇḍavṛttitā, ityadiliugagrahaṇaṃ nānādarśanadarśitaṃ.
  36. उत्पन्नस्वावबोधस्य ह्युदासीनस्य सर्वदा। सदाभ्यासरतस्यैतन्नैकत्राप्युपयुज्यते॥
    • utpannasvāvabodhasya hy – udāsīnasya sarvadā, sadābhyāsaratasyaitan naikatrāpy upayujyate.
  37. तदा दृष्टिविशेषाश्च विविधान्यासनानि च। अन्तःकरणभावश्च योगिनो नोपयुज्यते॥
    • tadā dṛṣṭiviśeṣāś ca vividhānyāsanāni ca, antaḥkaraṇabhāvaś – ca yogino nopayujyate.
  38. अहङ्कारवृताः केचिज्ज्ञात्वा शस्त्रसमुच्चयम्। उपदेशं न जानन्ति न च ग्रन्थशतैरपि॥
    • ahaṅkāravṛtāḥ kecij jñātvā śastrasamuccayam, upadeśaṃ na jānanti na ca granthaśatair api.
  39. सङ्कल्पमूलध्यानादिचिन्ताशतसमाकुलाः क्लेशेनापि न विन्दन्ति प्रप्तव्यं स्थानम् ईप्सितम्॥
    • saṅkalpamūladhyānādicintāśatasamākulāḥ, kleśenāpi na vindanti praptavyaṃ sthānam īpsitaṃ.
  40. वेदान्ततर्कोक्तिभिरागमैश्च नानाविधैः शस्त्रकदंबकै च। ध्यानादिभिः सत्करणैरगम्यं चिन्तमं ह्य् एकगुरुं विहाय॥
    • vedāntatarkoktibhir – āgamaiś ca nānāvidhaiḥ śastrakadaṃbakai ca, dhyānādibhiḥ satkaraṇair – agamyaṃ cintamaoiṃ hy – ekaguruṃ vihāya.
  41. तस्मान्नूनं सकलविषया निष्कलाध्यात्मयोगाद्वयोर्नाशस्तदनु मनसस्तद्विनाशाच्च मोक्षः। सच्चिद्देवं सहजममलं निस्कलं निर्विकरं प्रप्तुं यत्नं कुरुत कुशलाः पूर्वमेवमनस्कम्॥
    • tasmān nūnaṃ sakalaviṣayā niṣkalādhyātmayogād vayor nāśas tadanu manasas tadvināśāc ca mokṣaḥ, sacciddevaṃ sahajam amalaṃ niskalaṃ nirvikaraṃ praptuṃ yatnaṃ kuruta kuśalāḥ pūrvam evamanaskaṃ.
  42. अभ्यस्तैः किमु दीर्घकालमनिलैर्व्याधिप्रदैर्दुःखदैः प्राणायामशतैरनेककरणैर्दुःखात्मकैर्दुर्जयैः। यस्मिन्नभ्युदिते विनश्यति बली वायुः स्वयं तत्क्षणात्प्रप्तं तत्सहजस्वभावमनिशं सेवध्वमेकं गुरुम्॥
    • abhyastaiḥ kimu dīrghakālam anilair vyādhipradair – duḥkhadaiḥ prāṇāyāmaśatair anekakaraṇair duḥkhātmakair – durjayaiḥ | yasminn abhyudite vinaśyati balī vāyuḥ svayaṃ tatkṣaṇāt – praptaṃ tatsahajasvabhāvam aniśaṃ sevadhvam ekaṃ guruṃ.
  43. गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णु गुरुर्देवो महेश्वरः। गुरुदेवात्परं नास्ति तस्मात्सम्पूजयेत्सदा॥
  44. दृष्टिः स्थिरा यस्य विनैव दृश्याद्वायुः स्थिरो यस्य विना प्रयत्नात्। चित्तं स्थिरं यस्य विनावलम्बनात्स एव योगी स गुरुः स सेव्यः॥
    • dṛṣṭiḥ sthirā yasya vinaiva dṛśyād vāyuḥ sthiro yasya vinā prayatnāt | cittaṃ sthiraṃ yasya vināvalambanāt sa eva yogī sa guruḥ sa sevyaḥ.
  45. अमनस्कं सुशिष्येषु सौक्रम्येन्द्रियजं सुखं। निवारयन्ति ते वन्द्या गुरवोऽन्ये प्रतारकाः॥
    • amanaskaṃ suśiṣyeṣu saukramyendriyajaṃ sukhaṃ, nivārayanti te vandyā guravo’nye pratārakāḥ.
  46. गुरुणा दर्शिते तत्त्वे दर्शनात्तन्मयो भवेत्। विमुक्तं मन्यतत्मनं मुच्यते नात्र संअयः॥
  47. यथा सिद्धरसस्पर्शात्तम्रं भवति कन्चनम्। गुरूपदेशश्रवणाच्छिष्यस्तत्त्वमयो भवेत्॥
    • yathā siddharasasparśāt tamraṃ bhavati kancanaṃ, gurūpadeśaśravaṇāc chiṣyas tattvamayo bhavet.
  48. तस्मादुपासितात्सम्यक्सहजं प्राप्यते गुरोः। अनायासेन सततमात्माभ्यासरतो भवेत्॥
    • tasmād upāsitāt samyaksahajaṃ prāpyate guroḥ, anāyāsena satatam ātmābhyāsarato bhavet.
  49. विविक्ते विजने देशे पवित्रेऽतिमनोहरे। समासने सुखासीनः पश्चात्किंचित्समाश्रितः॥
    • vivikte vijane deśe pavitre’timanohare, samāsane sukhāsīnaḥ paścāt kiṃcit samāśritaḥ.
  50. सुखस्थापितसर्वाङ्गः सुस्थिरात्मा सुनिश्चलः। बाहुदण्डप्रमाणेन कृतदृष्टिः समभ्यसेत्॥
    • sukhasthāpitasarvāṅgaḥ susthirātmā suniścalaḥ, bāhudaṇḍapramāṇena kṛtadṛṣṭiḥ samabhyaset.
  51. शिथिलीकृतसर्वाङ्गः स्वानखाग्रशिखाग्रतः। सबाह्याभ्यन्तरे सर्वचिन्ताचेष्टाविवर्जितः॥
    • śithilīkṛtasarvāṅgaḥ svānakhāgraśikhāgrataḥ, sabāhyābhyantare sarvacintāceṣṭāvivarjitaḥ.
  52. यदा भवेदुदासीनस्तदा तत्त्वं प्रकाशते। स्वयं प्रकाशिते तत्त्वे स्वानन्दस्तत्क्षणाद्भवेत्॥
    • yadā bhaved udāsīnas tadā tattvaṃ prakāśate | svayaṃ prakāśite tattve svānandas tatkṣaṇād bhavet.
  53. आनन्देन च सन्तुष्टः सदाभ्यासरतो भवेत्। सदाभ्यासे स्थिरीभूते न विधिर्नैव च क्रमः॥
    • ānandena ca santuṣṭaḥ sadābhyāsarato bhavet | sadābhyāse sthirībhūte na vidhir naiva ca kramaḥ.
  54. न किंचिच्चिन्तयेद्योगी सदाभ्यासपरो भवेत्। न किंचिच्चिन्तनादेव स्वयं तत्त्वं प्रकाशते॥
    • na kiṃcic cintayed yogī sadābhyāsaparo bhavet | na kiṃcic cintanād eva svayaṃ tattvaṃ prakāśate.
  55. स्वयं प्रकाशिते तत्त्वे तत्क्षणात्तन्मयो भवेत्। इदं तदिति तद्वक्तुं गुरुणापि न शक्यते॥
    • svayaṃ prakāśite tattve tatkṣaṇāt tanmayo bhavet | idaṃ tad iti tadvaktuṃ guruṇāpi na śakyate.
  56. वाङ्मनःकयसम्क्सोभं प्रयत्नेन विवर्जयेत्। दिशं चान्तमिवत्मनं सुस्थिरं धारयेत्सदा॥
    • vāṅmanaḥkayasamksobhaṃ prayatnena vivarjayet | diśaṃ cāntam ivatmanaṃ susthiraṃ dhārayet sadā.
  57. यावत्प्रयत्नलेशोऽस्ति यावत्सङ्कल्पकल्पना। श्रेयस्त्वं मनसा प्रप्तं तावत्तत्त्वस्य का कथा॥
    • yāvat prayatnaleśo’sti yāvat saṅkalpakalpanā | śreyastvaṃ manasā praptaṃ tāvat tattvasya kā kathā.
  58. औदासीन्यामृतेनापि वर्धमानेन योगिना। उन्मूलितमनोमूले जगद्वृक्षः पतिष्यति॥
    • audāsīnyāmṛtenāpi vardhamānena yoginā | unmūlitamanomūle jagadvṛkṣaḥ patiṣyati.
  59. यदा जग्रदवस्थयं सुप्तवद्योऽवतिष्ठते। निश्वासोच्छ्वासविहीनस्तु निश्चितं मुक्त एव सः॥
    • yadā jagradavasthayaṃ suptavad yo’vatiṣṭhate | niśvāsocchvāsavihīnas tu niścitaṃ mukta eva saḥ.
  60. स्वप्नजागरणोपेता जन्तवो जगतिं गताः। योगिनस्तत्त्वसम्पन्ना न जाग्रति न शेरते॥
    • svapnajāgaraṇopetā jantavo jagatiṃ gatāḥ | yoginas tattvasampannā na jāgrati na śerate.
  61. स्वप्ने चिदंअशून्यत्वं जागरे विषयग्रहाः। स्वप्नजागरणातीतमतस्तत्त्वं विदुर्बुधाः॥
    • svapne cidaṃaśūnyatvaṃ jāgare viṣayagrahāḥ | svapnajāgaraṇātītam atas tattvaṃ vidur budhāḥ.
  62. भावाभावद्वयातीतं स्वप्नजगरणतिगम्। मृत्युजीवननिर्मुक्तं तत्त्वं तत्त्वविदो विदुः॥
    • bhāvābhāvadvayātītaṃ svapnajagaraṇatigaṃ, mṛtyujīvananirmuktaṃ tattvaṃ tattvavido viduḥ.
  63. यथा सुप्तोत्थितः कश्चिद्विषयान्प्रतिपद्यते। जाग्रत्येव ततो योगी योगनिद्राक्षये तथा॥
    • yathā suptotthitaḥ kaścid viṣayān – pratipadyate, jāgraty – eva tato yogī yoga + nidrākṣaye tathā.
  64. सर्वतो वितता दृष्टिः प्रत्यक् भूता शनैः शनैः। परं तत्त्वमनादर्शे पश्यत्यात्मानमात्मनि॥
    • sarvato vitatā dṛṣṭiḥ pratyak bhūtā śanaiḥ śanaiḥ, paraṃ tattvam anādarśe paśyaty ātmānam ātmani.
  65. निद्रादौ जागरस्यान्ते यो भाव उपपद्यते। तं भवं भावयेद्योगी निश्चितं मुक्त एव सः॥
    • nidrādau jāgarasyānte yo bhāva upapadyate, taṃ bhavaṃ bhāvayed yogī niścitaṃ mukta eva saḥ.
  66. प्रथमं निसृता दृष्टिः संलग्न यत्र कुत्रचित्। स्थिरीभूता च तत्रैव विनश्यति शनैः शनैः॥
    • prathamaṃ nisṛtā dṛṣṭiḥ saṃlagna yatra kutracit, sthirībhūtā ca tatraiva vinaśyati śanaiḥ śanaiḥ.
  67. प्रसह्य सौकल्पपरंपरणमुच्छेदने सन्ततसावधाना। आलम्बनाशादपचीयमाना शनैः शनैः शान्तिमुपैति दृष्टिः॥
    • prasahya saukalpaparaṃparaṇam ucchedane santatasāvadhānā, ālambanāśād – apacīyamānā śanaiḥ śanaiḥ śāntim upaiti dṛṣṭiḥ.
  68. यथा यथा समभ्यासान्मनसः स्थिरता भवेत्। वायुवाक्कायदृष्टीनं स्थिरता च तथा तथा॥
    • yathā yathā samabhyāsān manasaḥ sthiratā bhavet | vāyuvākkāyadṛṣṭīnaṃ sthiratā ca tathā tathā.
  69. दृश्यं पश्यति येन पश्यति शनैराघ्रेयमाजिघ्रतो भक्स्यं भक्षयतः श्रुतिप्रियकरं श्रव्यं तथा श्रुण्वतः। स्पृश्यं च स्पृशतो निरिन्धनशिखप्रख्यं मनोज्नं क्रमादद्वैताख्यपदस्य तत्त्वपदवीं प्राप्तस्य सद्योगिनः॥
    • dṛśyaṃ paśyati yena paśyati śanair – āghreyam ājighrato bhaksyaṃ bhakṣayataḥ śrutipriyakaraṃ śravyaṃ tathā śruṇvataḥ, spṛśyaṃ ca spṛśato nirindhanaśikhaprakhyaṃ manojnaṃ kramād advaitākhyapadasya tattvapadavīṃ prāptasya sadyoginaḥ.
  70. यदा यत्र यथा यस्मात्स्थिरं भवति मनसं। तदा तत्र तथा तस्मान्न तु चल्यं कदाचन॥
    • yadā yatra yathā yasmāt sthiraṃ bhavati manasam,  tadā tatra tathā tasmāt na tu calyaṃ kadācana.
  71. यत्र यत्र मनो याति न निवर्यं ततस्ततः। अवरितं क्षयं याति वर्यमणं तु वर्धते॥
    • yatra yatra mano yāti na nivaryaṃ tatas tataḥ, avaritaṃ kṣayam yāti varyamaṇaṃ tu vardhate.
  72. यथा निरङ्कुशो हस्ती कामान्प्राप्य निवर्तते। अवरितं मनस्तद्वत्स्वयमेव विलीयते॥
    • yathā niraṅkuśo hastī kāmān prāpya nivartate, avaritaṃ manas – tadvat – svayam eva vilīyate.
  73. निवर्यमणं यत्नेन धर्तुं यन्नैव शक्यते। तत्तिष्ठति क्षनेनैव मारुतस्य वशोदयात्॥
    • nivaryamaṇaṃ yatnena dhartuṃ yat naiva śakyate | tattiṣṭhati kṣanenaiva mārutasya vaśodayāt.
  74. दुर्निवर्यं मनस्तद्वद्यावत्तत्त्वं न विन्दति। विदिते तु परे तत्त्वे मनो नौस्तम्भकाकवत्॥
  75. यथा तुलं तुलाधारश्चन्चलं कुरुते स्थिरम्। जाते सौख्ये सदाभ्यासान्मनोवृत्तिस्तथात्मनि॥
    • yathā tulaṃ tulādhāraś cancalaṃ kurute sthiram, jāte saukhye sadābhyāsān manovṛttis – tathātmani.
  76. निष्पन्नाखिलभावशून्यनिभृतः स्वात्मस्थितिस्तत्क्षणान्निश्चेष्टश्लथपाणिपादकरणग्रामो विकारोज्झितः। निर्मूलप्रविनष्टमारुततया निर्जीवकाष्ठोपमो निर्वातस्थितदीपवत्सहजवान्पार्श्वस्थितैर्दृश्यते॥
    • niṣpannākhilabhāvaśūnyanibhṛtaḥ svātmasthitis – tatkṣaṇān niśceṣṭaślathapāṇipādakaraṇagrāmo vikārojjhitaḥ, nirmūlapravinaṣṭamārutatayā nirjīvakāṣṭhopamo nirvātasthitadīpavat sahajavān pārśvasthitair dṛśyate.
  77. निक्षिप्ते कनके विहाय कलुसं यद्वद्भवेन्निर्मलं निर्वातस्थितनिस्तरङ्गमुदकं स्वच्छस्वभवं परम्। तद्वत्सर्वमिदं विहाय सकलं देदीप्यते निस्कलं तत्त्वं तत्सहजं स्वभावममलं जातेऽमनस्के ध्रुवम्॥
    • nikṣipte kanake vihāya kalusaṃ yadvad bhaven nirmalaṃ nirvātasthitanistaraṅgam udakaṃ svacchasvabhavaṃ param, tadvat sarvam idaṃ vihāya sakalaṃ dedīpyate niskalaṃ tattvaṃ tatsahajaṃ svabhāvam amalaṃ jāte’manaske dhruvaṃ.
  78. मन एव मनुस्यणं करणं बन्धमोक्षयोः। बन्धाय विसयसक्तं मुक्त्यै निर्विषयम्मनः॥
    • mana eva manusyaṇaṃ karaṇaṃ bandhamokṣayoḥ, bandhāya visayasaktaṃ muktyai nirviṣayam manaḥ.
  79. मनोदृष्यमिदं सर्वं यत्किम्चित्सचरचरम्। मनसो प्युन्मनीभावेऽद्वैतभवं प्रचक्षते॥
    • manodṛṣyam idaṃ sarvaṃ yat kimcit – sacaracaraṃ, manaso py – unmanībhāve – advaitabhavaṃ pracakṣate.
  80. जायमानामनस्कस्य ह्युदासीनस्य तिष्ठतः। मृदुत्वं च खरत्वं च शरीरस्योपजायते॥
    • jāyamānāmanaskasya hy – udāsīnasya tiṣṭhataḥ, mṛdutvaṃ ca kharatvaṃ ca śarīrasyopajāyate.
  81. अमनस्के क्षणात्क्षीणं कमक्रोधदिबन्धनम्। नष्टान्तःकरणस्तम्भे देहगेहं श्लथं भवेत्॥
    • amanaske kṣaṇāt kṣīṇaṃ kamakrodhadibandhanaṃ, naṣṭāntaḥkaraṇastambhe dehagehaṃ ślathaṃ bhavet.
  82. सहजेनामनस्केन मनःशल्ये वियोजिते। अतपत्रमिवस्तम्भं शरीरं शिथिलायते॥
    • sahajenāmanaskena manaḥśalye viyojite, atapatramivastambhaṃ śarīraṃ śithilāyate.
  83. अमनस्कखनित्रेण समूलोन्मूलिनी कृते। अन्तःकरणशल्ये तु सुखी सञ्जायते मुनिः॥
    • amanaskakhanitreṇa samūlonmūlinī kṛte, antaḥkaraṇaśalye tu sukhī sañjāyate muniḥ.
  84. कदलीव महामाया समनस्केन्द्रियछदा। अमनस्कफलं सूत्वा सर्वथैव विनश्यति॥
    • kadalīva mahāmāyā samanaskendriyachadā, amanaskaphalaṃ sūtvā sarvathaiva vinaśyati.
  85. इन्द्रियग्रामपदयोर्निश्वासोच्छ्वासपक्षयोः। संछिन्नयोर्मनः पक्षी स्थिरः सन्न् अवसीदति॥
    • indriyagrāmapadayor niśvāsocchvāsapakṣayoḥ, saṃchinnayor manaḥ pakṣī sthiraḥ sann avasīdati.
  86. श्वाससूत्रसमोपेतमिन्द्रियलयसंकुलम्। त्रोटयित्वा मनोजलं जायते मीनवत्सुखी॥
    • śvāsasūtrasamopetam indriyalayasaṃkulaṃ, troṭayitvā manojalaṃ jāyate mīnavat sukhī.
  87. प्रशान्तेन्द्रियपादान्तो बुद्धिशक्तिसमन्वितः। वयुयनयुतं जित्वा मनःशत्रुं सुखी भवेत्॥
    • praśāntendriyapādānto buddhiśaktisamanvitaḥ, vayuyanayutaṃ jitvā manaḥśatruṃ sukhī bhavet.
  88. गुणत्रयमयीं रज्जुं सुदृढात्मनि बन्धनीम्। अमनस्कक्षुरेणैव च्छित्वा मोक्षमवाप्नुयात्॥
    • guṇatrayamayīṃ rajjuṃ sudṛḍhātmani bandhanīṃ, amanaskakṣureṇaiva cchitvā mokṣam avāpnuyāt.
  89. यथा संह्रियतेन्सर्वमस्तं गच्छति भास्करे। कर्मजलं तथा विश्वममनस्के विलीयते॥
    • yathā saṃhriyaten sarvaṃ astaṃ gacchati bhāskare, karmajalaṃ tathā viśvam amanaske vilīyate.
  90. इन्द्रियग्राहनिर्मुक्ते निर्वातनिर्मलामृते। अमनस्के ह्रदे स्नातः परामृतम् उपाश्नुते॥
    • indriyagrāhanirmukte nirvātanirmalāmṛte, amanaske hrade snātaḥ parāmṛtam upāśnute.
  91. इत्युक्तमेतत्सहजमनस्कं शिष्यप्रबोधाय शिवेन साक्षात्। नित्यं तु तं निष्कलनिःप्रपन्चं वाचामवच्यं स्वयमेव वेद्यम्॥
    • ity uktam etat sahajamanaskaṃ śiṣyaprabodhāya śivena sākṣāt, nityaṃ tu taṃ niṣkalaniḥprapancaṃ vācām avacyaṃ svayam eva vedyaṃ.
  92. चित्तेऽचलति सम्सारे चले मोक्षः प्रजायते। तस्माच्चित्तं स्थिरीकुर्याद् औदासीन्यपरायणः॥
    • citte’calati samsāre cale mokṣaḥ prajāyate, tasmāc cittaṃ sthirīkuryād audāsīnyaparāyaṇaḥ.
  93. चतुर्विधामनोवस्था विज्ञातव्या मनीषिभिः। विश्लिष्टं च गतयतं सुश्लिष्टं च सुलीनकम्॥
    • caturvidhāmanovasthā vijñātavyā manīṣibhiḥ, viśliṣṭaṃ ca gatayataṃ suśliṣṭaṃ ca sulīnakaṃ.
  94. विश्लिष्टं तमसं प्रोक्तं रजसं तु गतगतम्। सुश्लिष्टं सत्विकं प्रोक्तं सुलीनं गुणवर्जितम्॥
    • viśliṣṭaṃ tamasaṃ proktaṃ rajasaṃ tu gatagatam, suśliṣṭaṃ satvikaṃ proktaṃ sulīnaṃ guṇavarjitaṃ.
  95. विश्लिष्टं च गतयतं विकल्पविसयग्रहम्। सुश्लिष्टं च सुलीनं च विकल्पविसयपहम्॥
    • viśliṣṭaṃ ca gatayataṃ vikalpavisayagrahaṃ, suśliṣṭaṃ ca sulīnaṃ ca vikalpavisayapahaṃ.
  96. ततोऽभ्यासनियोगेन निरालम्बो भवेद्यदि। तदा समरसीभूते परमानन्द एव सः॥
    • tato’bhyāsaniyogena nirālambo bhaved yadi, tadā samarasībhūte paramānanda eva saḥ.
  97. अभ्यासतो मनः पूर्वं विश्लिष्टं चलमुच्यते। ततश्चलचलं किंचित्सनन्दं च गतगतम्॥
    • abhyāsato manaḥ pūrvaṃ viśliṣṭaṃ calam ucyate, tataś calacalaṃ kiṃcit sanandaṃ ca gatagataṃ.
  98. सनन्दं निश्चलं चेतस्ततः सुश्लिष्टमुच्यते। अतीव निश्चलीभूतं सनन्दं च सुलीनकम्॥
    • sanandaṃ niścalaṃ cetas tataḥ suśliṣṭam ucyate, atīva niścalībhūtaṃ sanandaṃ ca sulīnakaṃ.
  99. एवं भूतस्य कर्माणि पुण्यापुण्यानि सम्क्सयम्। प्रयान्ति नैव लिम्पन्ति क्रियमाणानि साधुना॥
    • evaṃ bhūtasya karmāṇi puṇyāpuṇyāni samksayam, prayānti naiva limpanti kriyamāṇāni sādhunā.
  100. उत्पन्नसहजानन्दः सदाभ्यासरतः स्वयम्। सर्वसौकल्पसंत्यक्तः स विद्वान् कर्म संत्यजेत्॥
    • utpannasahajānandaḥ sadābhyāsarataḥ svayaṃ, sarva + saukalpasaṃtyaktaḥ sa vidvān karma saṃtyajet.
  101. ये तु विद्यार्थविज्ञाने विद्वंस इति कीर्तिताः। अत्मतत्त्वं न जानन्ति दर्वी पकरसं यथा॥
    • ye tu vidyārthavijñāne vidvaṃsa iti kīrtitāḥ, atmatattvaṃ na jānanti darvī pakarasaṃ yathā.
  102. संसरिकक्रिययुक्तं ब्रह्मज्ञोऽस्मीति वदिनम्। कर्मब्रह्मोभयभ्रष्टं तं त्यजेदन्त्यजं यथा॥
    • saṃsarikakriyayuktaṃ brahma + jño – asmi – iti vadinaṃ, karma + brahmobhayabhraṣṭaṃ taṃ tyajed – antyajaṃ yathā.
  103. वृथा देवपरित्यक्ता कर्मकाण्डविवर्जिताः। पाखण्डाः पण्डितं मन्याः न ते किमपि जानते॥
    • vṛthā devaparityaktā karmakāṇḍavivarjitāḥ, pākhaṇḍāḥ paṇḍitaṃ manyāḥ na te kimapi jānate.
  104. न कर्माणि त्यजेद्योगी कर्मभिस्त्यज्यते ह्यसौ। कर्मणो मूलभूतस्य सङ्कल्पस्यैव नाशतः॥
    • na karmāṇi tyajed – yogī karmabhis – tyajyate hy – asau, karmaṇo mūla + bhūtasya saṅkalpasyaiva nāśataḥ.
  105. यदा यदा सदाभ्यासात्सङ्कल्पविलयो भवेत्। योगिनो भवति श्रेयान् कर्मत्यागस्तदा तदा॥
    • yadā yadā sadābhyāsāt – saṅkalpa + vilayo bhavet, yogino bhavati śreyān karma + tyāgas – tadā tadā,
  106. दतॄणं कुशलनं च सततं मोक्षमिच्छतम्। श्रद्धवतं सुशिस्यणं शास्त्रमेतत्प्रकाशते॥
    • datṝṇaṃ kuśalanaṃ ca satataṃ mokṣam – icchataṃ, śraddhavataṃ suśisyaṇaṃ śāstram etat – prakāśate.
  107. शास्त्रमेतत्प्रयत्नेन सदभ्यस्यं मुमुक्षुभिः। यस्य धारणमात्रेण स्वयं तत्त्वं प्रकाशते॥
    • śāstram etat prayatnena sadabhyasyaṃ mumukṣubhiḥ, yasya dhāraṇamātreṇa svayaṃ tattvaṃ prakāśate.
  108. ओंकरैर्त्रिविधैर्विचित्रकरणैः प्रायश्च वायोर्जयस्। तेजश्चिन्तनमन्तरालकमले शून्यम्बरलम्बनम्। त्यक्त्वा सर्वमिदं कलेवरगतं मत्वा मनोविभ्रमं देहातीतमवाच्यमेकममनस्कत्वं बुधैः सेव्यतम्॥
    • oṃkarair – trividhair – vicitrakaraṇaiḥ prāyaś ca vāyor jayas, tejaś – cintanam antarālakamale śūnyambaralambanaṃ, tyaktvā sarvam idaṃ kalevaragataṃ matvā manovibhramaṃ dehātītam avācyam ekam amanaskatvaṃ budhaiḥ sevyataṃ.
  109. न दिवा जगरितव्यं सुप्तव्यं नैव रात्रिभागेऽपि। रात्रावहनि च सततं शयितव्यं योगिना नित्यम्॥
    • na divā jagaritavyaṃ suptavyaṃ naiva rātribhāge – api, rātrāvahani ca satataṃ śayitavyaṃ yoginā nityaṃ.
  110. निर्मलसहजस्थिते पुरुषे न दिवारात्रिभेदोऽस्ति। जागरणशयनविवर्जितचिन्मत्रनन्दसंस्थ तु॥
    • nirmalasahajasthite puruṣe na divārātribhedo – asti, jāgaraṇaśayanavivarjitacinmatranandasaṃstha tu.
  111. अन्यजन्मकृताभ्यासात्स्वयं तत्त्वं प्रकाशते। सुप्तोत्थितस्तु प्रत्यूषे उपदेशादिना विना॥
    • anyajanmakṛtābhyāsāt svayaṃ tattvaṃ prakāśate, suptotthitas tu pratyūṣe upadeśādinā vinā.
  112. शुद्धाभ्यासस्य शान्तस्य सदैव गुरुसेवनात्। गुरुप्रसादात्तत्रैव तत्त्वज्ननं प्रकाशते॥
    • śuddhābhyāsasya śāntasya sadaiva gurusevanāt, guruprasādāt tatraiva tattvajnanaṃ prakāśate.

इति श्री ईश्वरप्रोक्तः स्वयंबोधः सम्पूर्णः
iti śrī īśvaraproktaḥ svayaṃbodhaḥ sampūrṇaḥ

Kindle