Skip to content

Aparokṣānubhūti

Kindle

Ādi Śaṃkara

  1. श्रीहरिं परमानन्दमुपदेष्टारमीश्वरम्। व्यापकं सर्वलोकानां कारणं तं नमाम्यहम्॥
  2. अपरोक्षानुभूतिर्वै प्रोच्यते मोक्षसिद्धये। सद्भिरेषा प्रयत्नेन वीक्षणीया मुहुर्मुहुः॥
    • aparokṣa + anubhūtir – vai procyate mokṣa + siddhaye, sad + bhireṣā prayatnena vīkṣaṇīyā muhur – muhuḥ.
  3. स्ववर्णाश्रमधर्मेण तपसा हरितोषणात्। साधनं प्रभवेत्पुंसां वैराग्यादि चतुष्टयम्॥
    • sva + varṇāśrama + dharmeṇa tapasā haritoṣaṇāt, sādhanaṃ prabhavet – puṃsāṃ vairāgyādi catuṣṭayam.
  4. ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु वैराग्यं विषयेष्वनु। यथैव काकविष्ठायां वैराग्यं तद्धि निर्मलम्॥
  5. नित्यमात्मस्वरूपं हि दृश्यं तद्विपरीतगम्। एवं यो निश्चयः सम्यग्विवेको वस्तुनः स वै॥
    • nityam – ātma + sva + rūpaṃ hi dṛśyaṃ tad + viparītagam, evaṃ yo niścayaḥ samyagviveko vastunaḥ sa vai.
  6. सदैव वासनात्यागः शमोऽयमिति शब्दितः। निग्रहो बाह्यवृत्तीनां दम इत्यभिधीयते॥
    • sadaiva vāsanātyāgaḥ śamo – ayam – iti śabditaḥ, nigraho bāhya + vṛttīnāṃ dama ity – abhidhīyate.
  7. विषयेभ्यः परावृत्तिः परमोपरतिर्हि सा। सहनं सर्वदुःखानां तितिक्षा सा शुभा मता॥
    • viṣayebhyaḥ parāvṛttiḥ paramoparatirhi sā, sahanaṃ sarva + duḥkhānāṃ titikṣā sā śubhā matā.
  8. निगमाचार्यवाक्येषु भक्तिः श्रद्धेति विश्रुता। चित्तैकाग्र्यं तु सल्लक्ष्ये समाधानमिति स्मृतम्॥
    • nigamācāryavākyeṣu bhaktiḥ śraddheti viśrutā, cittaikāgryaṃ tu sal + lakṣye samādhānam – iti smṛtam.
  9. संसारबन्धनिर्मुक्तिः कथं स्यान्मे दयानिधे। इति या सुदृढा बुद्धिर्वक्तव्या सा मुमुक्षुता॥
    • saṃsāra + bandhanirmuktiḥ kathaṃ syānme dayānidhe, iti yā sudṛḍhā buddhir – vaktavyā sā mumukṣutā.
  10. उक्तसाधनयुक्तेन विचारः पुरुषेण हि। कर्तव्यो ज्ञानसिद्ध्यर्थमात्मनः शुभमिच्छता॥
  11. नोत्पद्यते विना ज्ञानं विचारेणान्यसाधनैः। यथा पदार्थभानं हि प्रकाशेन विना क्वचित्॥
    • notpadyate vinā jñānaṃ vicāreṇānyasādhanaiḥ, yathā padārthabhānaṃ hi prakāśena vinā kvacit.
  12. कोऽहं कथमिदं जातं को वै कर्ताऽस्य विद्यते। उपादानं किमस्तीह विचारः सोऽयमीदृशः॥
    • ko – ahaṃ katham – idaṃ jātaṃ ko vai kartā – asya vidyate, upādānaṃ kim – asti – iha vicāraḥ so – ayam – īdṛśaḥ.
  13. नाहं भूतगणो देहो नाहं चाक्षगणस्तथा। एतद्विलक्षणः कश्चिद्विचारः सोऽयमीदृशः॥
    • na – ahaṃ bhūta + gaṇo deho na – ahaṃ ca – ākṣa + gaṇas – tathā, etad – vilakṣaṇaḥ kaścid – vicāraḥ so – ayam – īdṛśaḥ.
  14. अज्ञानप्रभवं सर्वं ज्ञानेन प्रविलीयते। सङ्कल्पो विविधः कर्ता विचारः सोऽयमीदृशः॥
    • ajñānaprabhavaṃ sarvaṃ jñānena pravilīyate, saṅkalpo vividhaḥ kartā vicāraḥ so – ayam – īdṛśaḥ.
  15. एतयोर्यदुपादानमेकं सूक्ष्मं सदव्ययम्। यथैव मृद्घटादीनां विचारः सोऽयमीदृशः॥
    • etayor – yad + upādānam – ekaṃ sūkṣmaṃ sadavyayam, yathaiva mṛdghaṭādīnāṃ vicāraḥ so – ayam – īdṛśaḥ.
  16. अहमेकोऽपि सूक्ष्मश्च ज्ञाता साक्षी सदव्ययः। तदहं नात्र सन्देहो विचारः सोऽयमीदृशः॥
    • ahameko – api sūkṣmaś – ca jñātā sākṣī sad + avyayaḥ, tad – ahaṃ na – atra sandeho vicāraḥ so – ayam – īdṛśaḥ.
  17. आत्मा विनिष्कलो ह्येको देहो बहुभिरावृतः। तयोरैक्यं प्रपश्यन्ति किमज्ञानमतः परम्॥
    • ātmā viniṣkalo hy – eko deho bahubhir – āvṛtaḥ, tayor – aikyaṃ prapaśyanti kimajñānamataḥ param.
  18. आत्मा नियामकश्चान्तर्देहो बाह्यो नियम्यकः। तयोरैक्यं प्रपश्यन्ति किमज्ञानमतः परम्॥
    • ātmā niyāmakaścāntardeho bāhyo niyamyakaḥ, tayoraikyaṃ prapaśyanti kimajñānamataḥ param.
  19. आत्मा ज्ञानमयः पुण्यो देहो मांसमयोऽशुचिः। तयोरैक्यं प्रपश्यन्ति किमज्ञानमतः परम्॥
    • ātmā jñānamayaḥ puṇyo deho māṃsamayo – aśuciḥ, tayoraikyaṃ prapaśyanti kimajñānamataḥ param.
  20. आत्मा प्रकाशकः स्वच्छो देहस्तामस उच्यते। तयोरैक्यं प्रपश्यन्ति किमज्ञानमतः परम्॥
    • ātmā prakāśakaḥ svaccho dehastāmasa ucyate, tayor – aikyaṃ prapaśyanti kim – ajñānamataḥ param.
  21. आत्मा नित्यो हि सद्रूपो देहोऽनित्यो ह्यसन्मयः। तयोरैक्यं प्रपश्यन्ति किमज्ञानमतः परम्॥
    • ātmā nityo hi sad + rūpo deho – anityo hy – asan – mayaḥ, tayoraikyaṃ prapaśyanti kim – ajñānamataḥ param.
  22. आत्मनस्तत्प्रकाशत्वं यत्पदार्थावभासनम्। नाग्न्यादिदीप्तिवद्दीप्तिर्भवत्यान्ध्यं यतो निशि॥
    • ātmanastatprakāśatvaṃ yat + padārthāvabhāsanam, nāgny + ādi + dīptivad + dīptir – bhavatyāndhyaṃ yato niśi.
  23. देहोऽहमित्ययं मूढो मत्वा तिष्ठत्यहो जनः। ममायमित्यपि ज्ञात्वा घटद्रष्टेव सर्वदा॥
    • deho – aham – ity – ayaṃ mūḍho matvā tiṣṭhatyaho janaḥ, mamāyam – ity – api jñātvā ghaṭa + draṣṭeva sarvadā.
  24. ब्रह्मैवाहं समः शान्तः सच्चिदानन्दलक्षणः। नाहं देहो ह्यसद्रूपो ज्ञानमित्युच्यते बुधैः॥
    • brahmaiva – ahaṃ samaḥ śāntaḥ saccidānandalakṣaṇaḥ, na – ahaṃ deho hy – asad + rūpo jñānam – ity – ucyate budhaiḥ.
  25. निर्विकारो निराकारो निरवद्योऽहमव्ययः। नाहं देहो ह्यसद्रूपो ज्ञानमित्युच्यते बुधैः॥
    • nirvikāro nirākāro niravadyo – aham – avyayaḥ, na – ahaṃ deho hy – asad + rūpo jñānam – ity – ucyate budhaiḥ.
  26. निरामयो निराभासो निर्विकल्पोऽहमाततः। नाहं देहो ह्यसद्रूपो ज्ञानमित्युच्यते बुधैः॥
    • nirāmayo nirābhāso nirvikalpo – aham – ātataḥ, nāhaṃ deho hyasadrūpo jñānam – ity – ucyate budhaiḥ.
  27. निर्गुणो निष्क्रियो नित्यो नित्यमुक्तोऽहमच्युतः। नाहं देहो ह्यसद्रूपो ज्ञानमित्युच्यते बुधैः॥
    • nirguṇo niṣkriyo nityo nitya + mukto – aham – acyutaḥ, na – ahaṃ deho hy – asad + rūpo jñānam – ity – ucyate budhaiḥ.
  28. निर्मलो निश्चलोऽनन्तः शुद्धोऽहमजरोऽमरः। नाहं देहो ह्यसद्रूपो ज्ञानमित्युच्यते बुधैः॥
    • nirmalo niścalo – anantaḥ śuddho – aham – ajaro amaraḥ, na – ahaṃ deho hy – asad + rūpo jñānam – ity – ucyate budhaiḥ.
  29. स्वदेहं शोभनं त्यक्त्वा पुरुषाख्यं च संमतम्। किं मूर्ख शून्यमात्मानं देहातीतं करोषि भोः॥
    • svadehaṃ śobhanaṃ tyaktvā puruṣākhyaṃ ca saṃmatam, kiṃ mūrkha śūnyamātmānaṃ dehātītaṃ karoṣi bhoḥ.
  30. स्वात्मानं श‍ृणु मूर्ख त्वं श्रुत्या युक्त्या च पूरुषम्। देहातीतं सदाकारं सुदुर्दर्शं भवादृशाम्॥
    • svātmānaṃ śa‍ṛṇu mūrkha tvaṃ śrutyā yuktyā ca pūruṣam, deha + atītaṃ sadākāraṃ sudurdarśaṃ bhavādṛśām.
  31. अहंशब्देन विख्यात एक एव स्थितः परः। स्थूलस्त्वनेकतां प्राप्तः कथं स्याद्देहकः पुमान्॥
    • ahaṃ + śabdena vikhyāta eka eva sthitaḥ paraḥ, sthūlastvanekatāṃ prāptaḥ kathaṃ syād – dehakaḥ pumān.
  32. अहं द्रष्टृतया सिद्धो देहो दृश्यतया स्थितः। ममायमिति निर्देशात्कथं स्याद्देहकः पुमान्॥
    • ahaṃ draṣṭṛtayā siddho deho dṛśyatayā sthitaḥ, mamāyam – iti nirdeśātkathaṃ syād – dehakaḥ pumān.
  33. अहं विकारहीनस्तु देहो नित्यं विकारवान्। इति प्रतीयते साक्षात्कथं स्याद्देहकः पुमान्॥
    • ahaṃ vikārahīnastu deho nityaṃ vikāravān, iti pratīyate sākṣātkathaṃ syāddehakaḥ pumān.
  34. यस्मात्परमिति श्रुत्या तया पुरुषलक्षणम्। विनिर्णीतं विशुद्धेन कथं स्याद्देहकः पुमान्॥
    • yasmāt – param – iti śrutyā tayā puruṣa + lakṣaṇam, vinirṇītaṃ viśuddhena kathaṃ syād – dehakaḥ pumān.
  35. सर्वं पुरुष एवेति सूक्ते पुरुषसंज्ञिते। अप्युच्यते यतः श्रुत्या कथं स्याद्देहकः पुमान्॥
    • sarvaṃ puruṣa eveti sūkte puruṣa + saṃjñite, apy – ucyate yataḥ śrutyā kathaṃ syād – dehakaḥ pumān.
  36. असङ्गः पुरुषः प्रोक्तो बृहदारण्यकेऽपि च। अनन्तमलसंसृष्टः कथं स्याद्देहकः पुमान्॥
    • asaṅgaḥ puruṣaḥ prokto bṛhadāraṇyake – api ca, anantamala + saṃsṛṣṭaḥ kathaṃ syād – dehakaḥ pumān.
  37. तत्रैव च समाख्यातः स्वयंज्योतिर्हि पूरुषः। जडः परप्रकाश्योऽयं कथं स्याद्देहकः पुमान्॥
    • tatraiva ca samākhyātaḥ svayaṃ + jyotir – hi pūruṣaḥ, jaḍaḥ paraprakāśyo – ayaṃ kathaṃ syād – dehakaḥ pumān.
  38. प्रोक्तोऽपि कर्मकाण्डेन ह्यात्मा देहाद्विलक्षणः। नित्यश्च तत्फलं भुङ्क्ते देहपातादनन्तरम्॥
    • prokto – api karma + kāṇḍena hy – ātmā dehād – vilakṣaṇaḥ, nityaś – ca tat + phalaṃ bhuṅkte dehapātādanantaram.
  39. लिङ्गं चानेकसंयुक्तं चलं दृश्यं विकारि च। अव्यापकमसद्रूपं तत्कथं स्यात्पुमानयम्॥
    • liṅgaṃ cāneka + saṃyuktaṃ calaṃ dṛśyaṃ vikāri ca, avyāpakam – asad + rūpaṃ tat + kathaṃ syāt – pumān – ayam.
  40. एवं देहद्वयादन्य आत्मा पुरुष ईश्वरः। सर्वात्मा सर्वरूपश्च सर्वातीतोऽहमव्ययः॥
    • evaṃ deha + dvayād – anya ātmā puruṣa īśvaraḥ, sarva + ātmā sarva + rūpaś – ca sarva + atīto – aham – avyayaḥ.
  41. इत्यात्मदेहभानेन प्रपञ्चस्यैव सत्यता। यथोक्ता तर्कशास्त्रेण ततः किं पुरुषार्थता॥
    • ity – ātma + deha + bhānena prapañcasyaiva satyatā, yathoktā tarka + śāstreṇa tataḥ kiṃ puruṣa + arthatā.
  42. इत्यात्मदेहभेदेन देहात्मत्वं निवारितम्। इदानीं देहभेदस्य ह्यसत्त्वं स्फुटमुच्यते॥
    • ity – ātma + deha + bhedena deha + ātmatvaṃ nivāritam, idānīṃ deha + bhedasya hy – asattvaṃ sphuṭamucyate.
  43. चैतन्यस्यैकरूपत्वाद्भेदो युक्तो न कर्हिचित्। जीवत्वं च मृषा ज्ञेयं रज्ज्वां सर्पग्रहो यथा॥
    • caitanyasya – eka + rūpatvād – bhedo yukto na karhicit, jīvatvaṃ ca mṛṣā jñeyaṃ rajjvāṃ sarpa + graho yathā.
  44. रज्ज्वज्ञानात्क्षणेनैव यद्वद्रज्जुर्हि सर्पिणी। भाति तद्वच्चितिः साक्षाद्विश्वाकारेण केवला॥
    • rajjva + jñānāt – kṣaṇena – eva yadvad – rajjur – hi sarpiṇī, bhāti tadvac + citiḥ sākṣād – viśva + ākāreṇa kevalā.
  45. उपादानं प्रपञ्चस्य ब्रह्मणोऽन्यन्न विद्यते। तस्मात्सर्वप्रपञ्चोऽयं ब्रह्मैवास्ति न चेतरत्॥
    • upādānaṃ prapañcasya brahmaṇo – anyanna vidyate, tasmāt – sarva + prapañco – ayaṃ brahma – eva – asti na cetarat.
  46. व्याप्यव्यापकता मिथ्या सर्वमात्मेति शासनात्। इति ज्ञाते परे तत्त्वे भेदस्यावसरः कुतः॥
    • vyāpya + vyāpakatā mithyā sarvam – ātmeti śāsanāt, iti jñāte pare tattve bhedasyāvasaraḥ kutaḥ.
  47. श्रुत्या निवारितं नूनं नानात्वं स्वमुखेन हि। कथं भासो भवेदन्यः स्थिते चाद्वयकारणे॥
    • śrutyā nivāritaṃ nūnaṃ nānātvaṃ svamukhena hi, kathaṃ bhāso bhaved – anyaḥ sthite ca – advaya + kāraṇe.
  48. दोषोऽपि विहितः श्रुत्या मृत्योर्मृत्युं स गच्छति। इह पश्यति नानात्वं मायया वञ्चितो नरः॥
    • doṣo – api vihitaḥ śrutyā mṛtyor – mṛtyuṃ sa gacchati, iha paśyati nānātvaṃ māyayā vañcito naraḥ.
  49. ब्रह्मणः सर्वभूतानि जायन्ते परमात्मनः। तस्मादेतानि ब्रह्मैव भवन्तीत्यवधारयेत्॥
    • brahmaṇaḥ sarva + bhūtāni jāyante paramātmanaḥ, tasmād – etāni brahmaiva bhavanti – ity – avadhārayet.
  50. ब्रह्मैव सर्वनामानि रूपाणि विविधानि च। कर्माण्यपि समग्राणि बिभर्तीति श्रुतिर्जगौ॥
    • brahmaiva sarvanāmāni rūpāṇi vividhāni ca, karmāṇy – api samagrāṇi bibhartīti śrutir – jagau.
  51. सुवर्णाज्जायमानस्य सुवर्णत्वं च शाश्वतम्। ब्रह्मणो जायमानस्य ब्रह्मत्वं च तथा भवेत्॥
    • suvarṇāj – jāya + mānasya suvarṇatvaṃ ca śāśvatam, brahmaṇo jāyamānasya brahmatvaṃ ca tathā bhavet.
  52. स्वल्पमप्यन्तरं कृत्वा जीवात्मपरमात्मनोः। योऽवतिष्ठति मूढात्मा भयं तस्याभिभाषितम्॥
    • svalpam – apy – antaraṃ kṛtvā jīva + ātma + parama + ātmanoḥ, yo – avatiṣṭhati mūḍhātmā bhayaṃ tasya – abhibhāṣitam.
  53. यत्राज्ञानाद्भवेद्द्वैतमितरस्तत्र पश्यति। आत्मत्वेन यदा सर्वं नेतरस्तत्र चाण्वपि॥
    • yatrājñānād – bhaved – dvaitam – itaras – tatra paśyati, ātmatvena yadā sarvaṃ netaras – tatra cāṇv – api.
  54. यस्मिन्सर्वाणि भूतानि ह्यात्मत्वेन विजानतः। न वै तस्य भवेन्मोहो न च शोकोऽद्वितीयतः॥
    • yasmin – sarvāṇi bhūtāni hy – ātmatvena vijānataḥ, na vai tasya bhaven – moho na ca śoko – advitīyataḥ.
  55. अयमात्मा हि ब्रह्मैव सर्वात्मकतया स्थितः। इति निर्धारितं श्रुत्या बृहदारण्यसंस्थया॥
    • ayam – ātmā hi brahmaiva sarva + ātmakatayā sthitaḥ, iti nirdhāritaṃ śrutyā bṛhad + āraṇya + saṃsthayā.
  56. अनुभूतोऽप्ययं लोको व्यवहारक्षमोऽपि सन्। असद्रूपो यथा स्वप्न उत्तरक्षणबाधतः॥
    • anubhūto – apy – ayaṃ loko vyavahāra + kṣamo – api san, asad + rūpo yathā svapna uttara + kṣaṇa + bādhataḥ.
  57. स्वप्नो जागरणेऽलीकः स्वप्नेऽपि जागरो न हि। द्वयमेव लये नास्ति लयोऽपि ह्युभयोर्न च॥
    • svapno jāgaraṇe – alīkaḥ svapne’pi jāgaro na hi, dvayam – eva laye na – asti layo – api hy – ubhayor – na ca.
  58. त्रयमेवं भवेन्मिथ्या गुणत्रयविनिर्मितम्। अस्य द्रष्टा गुणातीतो नित्यो ह्येकश्चिदात्मकः॥
  59. यद्वन्मृदि घटभ्रान्तिं शुक्तौ वा रजतस्थितिम्। तद्वद्ब्रह्मणि जीवत्वं भ्रान्त्या पश्यति न स्वतः॥
    • yadvan + mṛdi ghaṭa + bhrāntiṃ śuktau vā rajatasthitim, tadvad + brahmaṇi jīvatvaṃ bhrāntyā paśyati na svataḥ.
  60. यथा मृदि घटो नाम कनके कुण्डलाभिधा। शुक्तौ हि रजतख्यातिर्जीवशब्दस्तथा परे॥
    • yathā mṛdi ghaṭo nāma kanake kuṇḍalābhidhā, śuktau hi rajatakhyātir – jīva + śabdas – tathā pare.
  61. यथैव व्योम्नि नीलत्वं यथा नीरं मरुस्थले। पुरुषत्वं यथा स्थाणौ तद्वद्विश्वं चिदात्मनि॥
    • yathaiva vyomni nīlatvaṃ yathā nīraṃ marusthale, puruṣatvaṃ yathā sthāṇau tadvad + viśvaṃ cid + ātmani.
  62. यथैव शून्ये वेतालो गन्धर्वाणां पुरं यथा। यथाकाशे द्विचन्द्रत्वं तद्वत्सत्ये जगत्स्थितिः॥
    • yathaiva śūnye vetālo gandharvāṇāṃ puraṃ yathā, yathākāśe dvi + candratvaṃ tadvat + satye jagat + sthitiḥ.
  63. यथा तरङ्गकल्लोलैर्जलमेव स्फुरत्यलम्। पात्ररूपेण ताम्रं हि ब्रह्माण्डौघैस्तथाऽऽत्मता॥
    • yathā taraṅgakallolair – jalam – eva sphuratyalam, pātra + rūpeṇa tāmraṃ hi brahmāṇḍaughais – tathā – ātmatā.
  64. घटनाम्ना यथा पृथ्वी पटनाम्ना हि तन्तवः। जगन्नाम्ना चिदाभाति ज्ञेयं तत्तदभावतः॥
    • ghaṭa + nāmnā yathā pṛthvī paṭa + nāmnā hi tantavaḥ, jagan + nāmnā cid + ābhāti jñeyaṃ tattad + abhāvataḥ.
  65. सर्वोऽपि व्यवहारस्तु ब्रह्मणा क्रियते जनैः। अज्ञानान्न विजानन्ति मृदेव हि घटादिकम्॥
    • sarvo – api vyavahārastu brahmaṇā kriyate janaiḥ, ajñānān – na vijānanti mṛdeva hi ghaṭādikam.
  66. कार्यकारणता नित्यमास्ते घटमृदोर्यथा। तथैव श्रुतियुक्तिभ्यां प्रपञ्चब्रह्मणोरिह॥
    • kāryakāraṇatā nityamāste ghaṭa + mṛdor – yathā, tathaiva śruti + yuktibhyāṃ prapañca + brahmaṇor – iha.
  67. गृह्यमाणे घटे यद्वन्मृत्तिकाऽऽभाति वै बलात्। वीक्ष्यमाणे प्रपञ्चेऽपि ब्रह्मैवाभाति भासुरम्॥
    • gṛhyamāṇe ghaṭe yadvan – mṛttikā – ābhāti vai balāt, vīkṣyamāṇe prapañce – api brahmaivābhāti bhāsuram.
  68. सदैवात्मा विशुद्धोऽपि ह्यशुद्धो भाति वै सदा। यथैव द्विविधा रज्जुर्ज्ञानिनोऽज्ञानिनो निशि॥
    • sadaiva – ātmā viśuddho – api hy – aśuddho bhāti vai sadā, yathaiva dvividhā rajjur – jñānino – ajñānino niśi.
  69. यथैव मृण्मयः कुंभस्तद्वद्देहोऽपि चिन्मयः। आत्मानात्मविभागोऽयं मुधैव क्रियते बुधैः॥
    • yathaiva mṛṇ + mayaḥ kuṃbhas – tadvad + deho – api cin + mayaḥ, ātmānātma + vibhāgo – ayaṃ mudhaiva kriyate budhaiḥ.
  70. सर्पत्वेन यथा रज्जू रजतत्वेन शुक्तिका। विनिर्णीता विमूढेन देहत्वेन तथाऽऽत्मता॥
    • sarpatvena yathā rajjū rajatatvena śuktikā, vinirṇītā vimūḍhena dehatvena tathā – ātmatā.
  71. घटत्वेन यथा पृथ्वी पटत्वेनैव तन्तवः। विनिर्णीता विमूढेन देहत्वेन तथाऽऽत्मता॥
    • ghaṭatvena yathā pṛthvī paṭatvenaiva tantavaḥ, vinirṇītā vimūḍhena dehatvena tathā – ātmatā.
  72. कनकं कुण्डलत्वेन तरङ्गत्वेन वै जलम्। विनिर्णीता विमूढेन देहत्वेन तथाऽऽत्मता॥
    • kanakaṃ kuṇḍalatvena taraṅgatvena vai jalam, vinirṇītā vimūḍhena dehatvena tathā – ātmatā.
  73. पुरुषत्वेन वै स्थाणुर्जलत्वेन मरीचिका। विनिर्णीता विमूढेन देहत्वेन तथाऽऽत्मता॥
    • puruṣatvena vai sthāṇurjalatvena marīcikā, vinirṇītā vimūḍhena dehatvena tathā – ātmatā.
  74. गृहत्वेनैव काष्ठानि खड्गत्वेनैव लोहता। विनिर्णीता विमूढेन देहत्वेन तथाऽऽत्मता॥
    • gṛhatvena – eva kāṣṭhāni khaḍgatvena – eva lohatā, vinirṇītā vimūḍhena dehatvena tathā – ātmatā.
  75. यथा वृक्षविपर्यासो जलाद्भवति कस्यचित्। तद्वदात्मनि देहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः॥
    • yathā vṛkṣa + viparyāso jalād – bhavati kasyacit, tadvad – ātmani dehatvaṃ paśyaty – ajñāna + yogataḥ.
  76. पोतेन गच्छतः पुंसः सर्वं भातीव चञ्चलम्। तद्वदात्मनि देहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः॥
    • potena gacchataḥ puṃsaḥ sarvaṃ bhātīva cañcalam, tadvad – ātmani dehatvaṃ paśyaty – ajñāna + yogataḥ.
  77. पीतत्वं हि यथा शुभ्रे दोषाद्भवति कस्यचित्। तद्वदात्मनि देहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः॥
    • pītatvaṃ hi yathā śubhre doṣād – bhavati kasyacit, tadvad – ātmani dehatvaṃ paśyaty – ajñāna + yogataḥ.
  78. चक्षुर्भ्यां भ्रमशीलाभ्यां सर्वं भाति भ्रमात्मकम्। तद्वदात्मनि देहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः॥
    • cakṣurbhyāṃ bhrama + śīlābhyāṃ sarvaṃ bhāti bhrama + ātmakam, tadvad – ātmani dehatvaṃ paśyaty – ajñāna + yogataḥ.
  79. अलातं भ्रमणेनैव वर्तुलं भाति सूर्यवत्। तद्वदात्मनि देहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः॥
    • alātaṃ bhramaṇena – eva vartulaṃ bhāti sūryavat, tadvad – ātmani dehatvaṃ paśyaty – ajñāna + yogataḥ.
  80. महत्त्वे सर्ववस्तूनामणुत्वं ह्यतिदूरतः। तद्वदात्मनि देहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः॥
    • mahattve sarva + vastūnām – aṇutvaṃ hy – atidūrataḥ, tadvad – ātmani dehatvaṃ paśyaty – ajñāna + yogataḥ.
  81. सूक्ष्मत्वे सर्ववस्तूनां स्थूलत्वं चोपनेत्रतः। तद्वदात्मनि देहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः॥
    • sūkṣmatve sarva + vastūnāṃ sthūlatvaṃ ca – upanetrataḥ, tadvad – ātmani dehatvaṃ paśyaty – ajñāna + yogataḥ.
  82. काचभूमौ जलत्वं वा जलभूमौ हि काचता। तद्वदात्मनि देहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः॥
    • kācabhūmau jalatvaṃ vā jalabhūmau hi kācatā, tadvad + ātmani dehatvaṃ paśyaty – ajñāna + yogataḥ.
  83. यद्वदग्नौ मणित्वं हि मणौ वा वह्निता पुमान्। तद्वदात्मनि देहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः॥
  84. अभ्रेषु सत्सु धावत्सु धावन्निव यथा शशी। तद्वदात्मनि देहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः॥
    • abhreṣu satsu dhāvatsu dhāvann – iva yathā śaśī, tadvad – ātmani dehatvaṃ paśyaty – ajñāna + yogataḥ.
  85. यथैव दिग्विपर्यासो मोहाद्भवति कस्यचित्। तद्वदात्मनि देहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः॥
    • yathaiva dig + viparyāso mohād – bhavati kasyacit, tadvad – ātmani dehatvaṃ paśyaty – ajñāna + yogataḥ.
  86. यथा शशी जले भाति चञ्चलत्वेन कस्यचित्। तद्वदात्मनि देहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः॥
    • yathā śaśī jale bhāti cañcalatvena kasyacit, tadvad – ātmani dehatvaṃ paśyaty – ajñāna + yogataḥ.
  87. एवमात्मन्यविद्यातो देहाध्यासो हि जायते। स एवात्मपरिज्ञानाल्लीयते च परात्मनि॥
    • evam – ātmany – avidyāto dehād – hy – āso hi jāyate, sa eva – ātma + parijñānāl – līyate ca para + ātmani.
  88. सर्वमात्मतया ज्ञातं जगत्स्थावरजङ्गमम्। अभावात्सर्वभावानां देहता चात्मनः कुतः॥
    • sarvam – ātmatayā jñātaṃ jagat + sthāvarajaṅgamam, abhāvāt – sarva + bhāvānāṃ dehatā ca – ātmanaḥ kutaḥ.
  89. आत्मानां सततं जानन्कालं नय महामते। प्रारब्धमखिलं भुञ्जन्नोद्वेगं कर्तुमर्हसि॥
    • ātmānāṃ satataṃ jānankālaṃ naya mahāmate, prārabdham – akhilaṃ bhuñjannodvegaṃ kartumarhasi.
  90. उत्पन्नेऽप्यात्मविज्ञाने प्रारब्धं नैव मुञ्चति। इति यच्छ्रूयते शास्त्रे तन्निराक्रियतेऽधुना॥
    • utpanne – apy – ātma + vijñāne prārabdhaṃ naiva muñcati, iti yac – chrūyate śāstre tan + nirākriyate – adhunā.
  91. तत्त्वज्ञानोदयादूर्ध्वं प्रारब्धं नैव विद्यते। देहादीनामसत्यत्वाद्यथा स्वप्नः प्रबोधतः॥
    • tattvajñānodayādūrdhvaṃ prārabdhaṃ naiva vidyate, dehādīnām – asatyatvād – yathā svapnaḥ prabodhataḥ.
  92. कर्म जन्मान्तरीयं यत्प्रारब्धमिति कीर्तितम्। तत्तु जन्मान्तराभावात्पुंसो नैवास्ति कर्हिचित्॥
    • karma janmāntarīyaṃ yatprārabdhamiti kīrtitam, tat – tu janmāntarābhāvāt – puṃso na – eva – asti karhicit.
  93. स्वप्नदेहो यथाध्यस्तस्तथैवायं हि देहकः। अध्यस्तस्य कुतो जन्म जन्माभावे स्थितिः कुतः॥
    • svapna + deho yathādhyastastathaivāyaṃ hi dehakaḥ, adhyas – tasya kuto janma janmābhāve sthitiḥ kutaḥ.
  94. उपादानं प्रपञ्चस्य मृद्भाण्डस्येव कथ्यते। अज्ञानं चैव वेदान्तैस्तस्मिन्नष्टे क्व विश्वता॥
    • upādānaṃ prapañcasya mṛdbhāṇḍasyeva kathyate, ajñānaṃ ca – eva vedāntais – tasmin – naṣṭe kva viśvatā.
  95. यथा रज्जुं परित्यज्य सर्पं गृह्णाति वै भ्रमात्। तद्वत्सत्यमविज्ञाय जगत्पश्यति मूढधीः॥
    • yathā rajjuṃ parityajya sarpaṃ gṛhṇāti vai bhramāt, tadvat – satyam – avijñāya jagat – paśyati mūḍhadhīḥ.
  96. रज्जुरूपे परिज्ञाते सर्पभ्रान्तिर्न तिष्ठति। अधिष्ठाने तथा ज्ञाते प्रपञ्चः शून्यतां व्रजेत्॥
    • rajju + rūpe parijñāte sarpa + bhrāntir – na tiṣṭhati, adhiṣṭhāne tathā jñāte prapañcaḥ śūnyatāṃ vrajet.
  97. देहस्यापि प्रपञ्चत्वात्प्रारब्धावस्थितिः कुतः। अज्ञानिजनबोधार्थं प्रारब्धं वक्ति वै श्रुतिः॥
    • dehasya – api prapañcatvāt – prārabdhāvasthitiḥ kutaḥ, ajñānijanabodha + arthaṃ prārabdhaṃ vakti vai śrutiḥ.
  98. क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे। बहुत्वं तन्निषेधार्थं श्रुत्या गीतं च यत्स्फुटम्॥
    • kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin – dṛṣṭe parāvare, bahutvaṃ tan + niṣedhārthaṃ śrutyā gītaṃ ca yat + sphuṭam.
  99. उच्यतेऽज्ञैर्बलाच्चैतत्तदानर्थद्वयागमः। वेदान्तमतहानं च यतो ज्ञानमिति श्रुतिः॥
    • ucyate – ajñair – balāc – ca – etat – tadānarthadvayāgamaḥ, vedāntamatahānaṃ ca yato jñānamiti śrutiḥ.
  100. त्रिपञ्चाङ्गान्यतो वक्ष्ये पूर्वोक्तस्यैव सिद्धये। तैश्च सर्वैः सदा कार्यं निदिध्यासनमेव तु॥
    • tri + pañca + aṅgāny – ato vakṣye pūrva + uktasya – eva siddhaye, taiś – ca sarvaiḥ sadā kāryaṃ nididhyāsanam – eva tu.
  101. नित्याभ्यासादृते प्राप्तिर्न भवेत्सच्चिदात्मनः। तस्माद्ब्रह्म निदिध्यासेज्जिज्ञासुः श्रेयसे चिरम्॥
    • nityābhyāsādṛte prāptir – na bhavet – saccid – ātmanaḥ, tasmād – brahma nididhyāsej – jijñāsuḥ śreyase ciram.
  102. यमो हि नियमस्त्यागो मौनं देशश्च कालतः। आसनं मूलबन्धश्च देहसाम्यं च दृक्स्थितिः॥
  103. प्राणसंयमनं चैव प्रत्याहारश्च धारणा। आत्मध्यानं समाधिश्च प्रोक्तान्यङ्गानि वै क्रमात्॥
  104. सर्वं ब्रह्मेति विज्ञानादिन्द्रियग्रामसंयमः। यमोऽयमिति सम्प्रोक्तोऽभ्यसनीयो मुहुर्मुहुः॥
  105. सजातीयप्रवाहश्च विजातीयतिरस्कृतिः। नियमो हि परानन्दो नियमात्क्रियते बुधैः॥
    • sajātīyapravāhaś – ca vijātīyatiraskṛtiḥ, niyamo hi parānando niyamāt – kriyate budhaiḥ.
  106. त्यागः प्रपञ्चरूपस्य चिदात्मत्वावलोकनात्। त्यागो हि महतां पूज्यः सद्यो मोक्षमयो यतः॥
  107. यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह। यन्मौनं योगिभिर्गम्यं तद्भजेत्सर्वदा बुधः॥
    • yato vāco nivartante aprāpya manasā saha, yan + maunaṃ yogibhir – gamyaṃ tad – bhajet – sarvadā budhaḥ.
  108. वाचो यस्मान्निवर्तन्ते तद्वक्तुं केन शक्यते। प्रपञ्चो यदि वक्तव्यः सोऽपि शब्दविवर्जितः॥
    • vāco yasmān – nivartante tad – vaktuṃ kena śakyate, prapañco yadi vaktavyaḥ so – api śabda + vivarjitaḥ.
  109. इति वा तद्भवेन्मौनं सतां सहजसंज्ञितम्। गिरां मौनं तु बालानां प्रयुक्तं ब्रह्मवादिभिः॥
    • iti vā tad – bhaven – maunaṃ satāṃ sahaja + saṃjñitam, girāṃ maunaṃ tu bālānāṃ prayuktaṃ brahmavādibhiḥ.
  110. आदावन्ते च मध्ये च जनो यस्मिन्न विद्यते। येनेदं सततं व्याप्तं स देशो विजनः स्मृतः॥
    • ādāvante ca madhye ca jano yasmin – na vidyate, yena – idaṃ satataṃ vyāptaṃ sa deśo vijanaḥ smṛtaḥ.
  111. कलनात्सर्वभूतानां ब्रह्मादीनां निमेषतः। कालशब्देन निर्दिष्टो ह्यखण्डानन्दकोऽद्वयः॥
  112. सुखेनैव भवेद्यस्मिन्नजस्रं ब्रह्मचिन्तनम्। आसनं तद्विजानीयान्नेतरत्सुखनाशनम्॥
    • sukhena – eva bhaved – yasmin – najasraṃ brahma + cintanam, āsanaṃ tad – vijānīyān – na – itaratsukha + nāśanam.
  113. सिद्धं यत्सर्वभूतादि विश्वाधिष्ठानमव्ययम्। यस्मिन्सिद्धाः समाविष्टास्तद्वै सिद्धासनं विदुः॥
    • siddhaṃ yat + sarva + bhūtādi viśva + adhiṣṭhānam – avyayam, yasmin – siddhāḥ samāviṣṭāstadvai siddha + āsanaṃ viduḥ.
  114. यन्मूलं सर्वभूतानां यन्मूलं चित्तबन्धनम्। मूलबन्धः सदा सेव्यो योग्योऽसौ राजयोगिनाम्॥
  115. अङ्गानां समतां विद्यात्समे ब्रह्मणि लीनताम्। नो चेन्नैव समानत्वमृजुत्वं शुष्कवृक्षवत्॥
    • aṅgānāṃ samatāṃ vidyāt – same brahmaṇi līnatām, no cen – na – eva samānatvamṛjutvaṃ śuṣka + vṛkṣavat.
  116. दृष्टिं ज्ञानमयीं कृत्वा पश्येद्ब्रह्ममयं जगत्। सा दृष्टिः परमोदारा न नासाग्रावलोकिनी॥
  117. द्रष्टृदर्शनदृश्यानां विरामो यत्र वा भवेत्। दृष्टिस्तत्रैव कर्तव्या न नासाग्रावलोकिनी॥
  118. चित्तादिसर्वभावेषु ब्रह्मत्वेनैव भावनात्। निरोधः सर्ववृत्तीनां प्राणायामः स उच्यते॥
    • cittādi + sarva + bhāveṣu brahmatvena – eva bhāvanāt, nirodhaḥ sarva + vṛttīnāṃ prāṇāyāmaḥ sa ucyate.
  119. निषेधनं प्रपञ्चस्य रेचकाख्यः समीरणः। ब्रह्मैवास्मीति या वृत्तिः पूरको वायुरीरितः॥
    • niṣedhanaṃ prapañcasya recakākhyaḥ samīraṇaḥ, brahmaiva – asmi – iti yā vṛttiḥ pūrako vāyur – īritaḥ.
  120. ततस्तद्वृत्तिनैश्चल्यं कुंभकः प्राणसंयमः। अयं चापि प्रबुद्धानामज्ञानां घ्राणपीडनम्॥
    • tatas – tad + vṛttinaiścalyaṃ kuṃbhakaḥ prāṇa + saṃyamaḥ, ayaṃ ca – api prabuddhānām – ajñānāṃ ghrāṇa + pīḍanam.
  121. विषयेष्वात्मतां दृष्ट्वा मनसश्चिति मज्जनम्। प्रत्याहारः स विज्ञेयोऽभ्यसनीयो मुमुक्षुभिः॥
    • viṣayeṣv – ātmatāṃ dṛṣṭvā manasaś – citi majjanam, pratyāhāraḥ sa vijñeyo – abhyasanīyo mumukṣubhiḥ.
  122. यत्र यत्र मनो याति ब्रह्मणस्तत्र दर्शनात्। मनसो धारणं चैव धारणा सा परा मता॥
  123. ब्रह्मैवास्मीति सद्वृत्त्या निरालम्बतया स्थितिः। ध्यानशब्देन विख्याता परमानन्ददायिनी॥
  124. निर्विकारतया वृत्त्या ब्रह्माकारतया पुनः। वृत्तिविस्मरणं सम्यक्समाधिर्ज्ञानसंज्ञकः॥
  125. एवञ्चाकृत्रिमानन्दं तावत्साधु समभ्यसेत्। वश्यो यावत्क्षणात्पुंसः प्रयुक्तः सन् भवेत्स्वयम्॥
    • evañ – ca – ākṛtrim – ānandaṃ tāvat – sādhu samabhyaset, vaśyo yāvat – kṣaṇāt – puṃsaḥ prayuktaḥ san bhavet – svayam.
  126. ततः साधननिर्मुक्तः सिद्धो भवति योगिराट्। तत्स्वरूपं न चैकस्य विषयो मनसो गिराम्॥
    • tataḥ sādhana + nirmuktaḥ siddho bhavati yogirāṭ, tat + sva + rūpaṃ na ca – ekasya viṣayo manaso girām.
  127. समाधौ क्रियमाणे तु विघ्नान्यायान्ति वै बलात्। अनुसन्धानराहित्यमालस्यं भोगलालसम्॥
    • samādhau kriyamāṇe tu vighnāny – āyānti vai balāt, anusandhāna + rāhityam – ālasyaṃ bhoga + lālasam.
  128. लयस्तमश्च विक्षेपो रसास्वादश्च शून्यता। एवं यद्विघ्नबाहुल्यं त्याज्यं ब्रह्मविदा शनैः॥
    • layas – tamaś – ca vikṣepo rasāsvādaś – ca śūnyatā, evaṃ yad + vighna + bāhulyaṃ tyājyaṃ brahmavidā śanaiḥ.
  129. भाववृत्त्या हि भावत्वं शून्यवृत्त्या हि शून्यता। ब्रह्मवृत्त्या हि पूर्णत्वं तथा पूर्णत्वमभ्यसेत्॥
    • bhāva + vṛttyā hi bhāvatvaṃ śūnya + vṛttyā hi śūnyatā, brahma + vṛttyā hi pūrṇatvaṃ tathā pūrṇatvam – abhyaset.
  130. ये हि वृत्तिं जहत्येनां ब्रह्माख्यां पावनीं पराम्। वृथैव ते तु जीवन्ति पशुभिश्च समा नराः॥
    • ye hi vṛttiṃ jahaty – enāṃ brahmākhyāṃ pāvanīṃ parām, vṛthaiva te tu jīvanti paśubhiś – ca samā narāḥ.
  131. ये हि वृत्तिं विजानन्ति ज्ञात्वापि वर्धयन्ति ये। ते वै सत्पुरुषा धन्या वन्द्यास्ते भुवनत्रये॥
    • ye hi vṛttiṃ vijānanti jñātvā – api vardhayanti ye, te vai sat + puruṣā dhanyā vandyāste bhuvana + traye.
  132. येषां वृत्तिः समावृद्धा परिपक्वा च सा पुनः। ते वै सद्ब्रह्मतां प्राप्ता नेतरे शब्दवादिनः॥
    • yeṣāṃ vṛttiḥ samāvṛddhā paripakvā ca sā punaḥ, te vai sad + brahmatāṃ prāptā na – itare śabda + vādinaḥ.
  133. कुशला ब्रह्मवार्तायां वृत्तिहीनाः सुरागिणः। तेऽप्यज्ञानतया नूनं पुनरायान्ति यान्ति च॥
    • kuśalā brahma + vārtāyāṃ vṛtti + hīnāḥ surāgiṇaḥ, te – apy – ajñānatayā nūnaṃ punar – āyānti yānti ca.
  134. निमेषार्धं न तिष्ठन्ति वृत्तिं ब्रह्ममयीं विना। यथा तिष्ठन्ति ब्रह्माद्याः सनकाद्याः शुकादयः॥
    • nimeṣārdhaṃ na tiṣṭhanti vṛttiṃ brahma + mayīṃ vinā, yathā tiṣṭhanti brahma + ādyāḥ sanakādyāḥ śuka + ādayaḥ.
  135. कार्ये कारणताऽऽयाता कारणे न हि कार्यता। कारणत्वं स्वतो गच्छेत्कार्याभावे विचारतः॥
    • kārye kāraṇatā – āyātā kāraṇe na hi kāryatā, kāraṇatvaṃ svato gacchet – kāryābhāve vicārataḥ.
  136. अथ शुद्धं भवेद्वस्तु यद्वै वाचामगोचरम्। द्रष्टव्यं मृद्घटेनैव दृष्टान्तेन पुनः पुनः॥
  137. अनेनैव प्रकारेण वृत्तिर्ब्रह्मात्मिका भवेत्। उदेति शुद्धचित्तानां वृत्तिज्ञानं ततः परम्॥
  138. कारणं व्यतिरेकेण पुमानादौ विलोकयेत्। अन्वयेन पुनस्तद्धि कार्ये नित्यं प्रपश्यति॥
    • kāraṇaṃ vyatirekeṇa pumān + ādau vilokayet, anvayena punastaddhi kārye nityaṃ prapaśyati.
  139. कार्ये हि कारणं पश्येत्पश्चात्कार्यं विसर्जयेत्। कारणत्वं स्वतो नश्येदवशिष्टं भवेन्मुनिः॥
    • kārye hi kāraṇaṃ paśyet – paścāt – kāryaṃ visarjayet, kāraṇatvaṃ svato naśyed – avaśiṣṭaṃ bhaven – muniḥ.
  140. भावितं तीव्रवेगेन यद्वस्तु निश्चयात्मना। पुमांस्तद्धि भवेच्छीघ्रं ज्ञेयं भ्रमरकीटवत्॥
    • bhāvitaṃ tīvra + vegena yadvastu niścaya + ātmanā, pumāṃstaddhi bhavec – chīghraṃ jñeyaṃ bhramara + kīṭavat.
  141. अदृश्यं भावरूपञ्च सर्वमेतत् चिदात्मकम्। सावधानतया नित्यं स्वात्मानं भावयेद्बुधः॥
    • adṛśyaṃ bhāva + rūpañ – ca sarvam – etat cid + ātmakam, sāvadhānatayā nityaṃ svātmānaṃ bhāvayed – budhaḥ.
  142. दृश्यं ह्यदृश्यतां नीत्वा ब्रह्माकारेण चिन्तयेत्। विद्वान्नित्यसुखे तिष्ठेद्धिया चिद्रसपूर्णया॥
    • dṛśyaṃ hy – adṛśyatāṃ nītvā brahmākāreṇa cintayet, vidvān – nitya + sukhe tiṣṭhed – dhiyā cid + rasa + pūrṇayā.
  143. एभिरङ्गैः समायुक्तो राजयोग उदाहृतः। किञ्चित्पक्वकषायाणां हठयोगेन संयुतः॥
    • ebhir – aṅgaiḥ samāyukto rāja + yoga udāhṛtaḥ, kiñcit – pakvakaṣāyāṇāṃ haṭha + yogena saṃyutaḥ.
  144. परिपक्वं मनो येषां केवलोऽयं च सिद्धिदः। गुरुदैवतभक्तानां सर्वेषां सुलभो जवात्॥
    • pari + pakvaṃ mano yeṣāṃ kevalo – ayaṃ ca siddhidaḥ, guru + daivata + bhaktānāṃ sarveṣāṃ sulabho javāt.

॥ इति॥


 

Kindle