Skip to content

Dattātreya-purāṇa I.7

  1. द्वे विरूपे विभोरत्राक्लेशोत्पादनमात्मना। अहिंसा सत्यं यथार्थसद्वागन्यार्थनिस्पृहा॥
    • dve virūpe vibhor – atra – a + kleśa + utpādanam – ātmanā, ahiṁsā satyaṁ yathā – artha + sad + vāg + anya + artha + nispr̥hā.
    • Aici, în cele 2 forme diferite (virūpa) de manifestare ale Domnului (vibhū), nonviolența (ahiṁsā) este non producerea suferinței/tulburării (kleśa) prin sine (ātman)
  2. अस्तेयं ब्रह्मचर्यं स्यात्सदा मैथुनवर्जनम् । दया भूतानुग्रहोऽत्रैकरूपत्वं सदार्जवम्॥
    • asteyaṁ brahmacaryaṁ syāt – sadā maithuna + varjanam, dayā bhūta + anugraho – atraika + rūpatvaṁ sadā – arjavam.
  3. क्षमाऽप्रियादिसहनं धृतिर्नाशेऽप्यविक्रिया। मिताहारो हितस्निग्धचतुर्थांशोनभोजनम्॥
    • kṣamā + apriyādi + sahanaṁ dhr̥tir – nāśe – apy – avikriyā, mitāhāro hita + snigdha + caturthāṁśona + bhojanam.
  4. मृज्जलाभ्यां बहिःशौचं ध्यानमन्तर्यमा इमे। तपः कृच्छ्रैर्देहशुद्धिस्तोषो दैवप्ततोषणम्॥
    • mr̥j + jalābhyāṁ bahiḥ + śaucaṁ dhyānamantaryamā ime, tapaḥ kr̥cchrair – deha + śuddhistoṣo daivaptatoṣaṇam.
  5. आस्तिवयं वेदविश्वासो विचारः श्रवणं श्रुतेः। दानं स्वार्थार्पणं पात्रे पूजा विष्णौ कृतार्पणम्॥
    • āstivayaṁ vedaviśvāso vicāraḥ śravaṇaṁ śruteḥ, dānaṁ svārthārpaṇaṁ pātre pūjā viṣṇau kr̥tārpaṇam.
  6. कुकर्मलज्जा हीर्बुद्धिः श्रद्धा वेदोक्तकर्मसु। विधिवद्विष्णुपर्वैकादश्युपोषणकं व्रतम्॥
    • kukarmalajjā hīrbuddhiḥ śraddhā vedoktakarmasu, vidhivad + viṣṇu + parva + ekādaśyupoṣaṇakaṁ vratam.
  7. वेदाविरुद्धगुर्वाप्तमन्त्राभ्यासो जपस्त्रिधा। वाचिकोऽसन्मानसः सन् रहस्यो मध्यमो जपः॥
    • vedāviruddhagurvāptamantrābhyāso japastridhā, vāciko’sanmānasaḥ san rahasyo madhyamo japaḥ.
  8. दशैते नियमा अष्टासनानि स्वस्तिकं त्विदम्। जानूर्वन्तः पदौ कृत्वा समाङ्गेनोपवेशनम्॥
    • daśaite niyamā aṣṭāsanāni svastikaṁ tvidam, jānūrvantaḥ padau kr̥tvā samāṅgenopaveśanam.
  9. गोमुखं दक्षगुल्फोऽन्यपृष्ठपार्श्वे परोऽन्यथा। स्वान्योरुपादविन्यासाद्वीराख्यं चाथ पद्मकम्॥
    • go + mukhaṁ dakṣa + gulpho – anya + pr̥ṣṭha + pārśve paro – anyathā, svānyorupādavinyāsādvīrākhyaṁ ca – atha padmakam.
  10. पृष्ठतो व्यस्तपाणिभ्यां व्यस्तोरुस्थाड्घ्रिधारणम्। अन्योन्यगुल्फयोगेन जानुस्थकरपल्लवैः॥
    • go + mukhaṁ dakṣa + gulpho – anya + pr̥ṣṭha + pārśve paro – anyathā, svānya + uru + pādavinyāsādvīrākhyaṁ cātha padmakam.
  11. सिंहासनं व्यात्तवक्त्रं पूज्यं नासागृदृष्टिकम्। योनिमेढ्रोर्ध्वस्थगुल्फं सिद्धं भ्रूमध्यदृग्वरम्॥
  12. मायूरं दण्डवद्व्योम्नि भूहस्तं नाभिकूर्परम्। भद्रं स्यात्सीवनीपार्श्वयुक्कारात्ताड्घ्रिगुल्फकम्॥
    • māyūraṁ daṇḍavadvyomni bhūhastaṁ nābhikūrparam, bhadraṁ syātsīvanīpārśvayukkārāttāḍghrigulphakam.
  13. स्यादासनजयात्सर्वजयोऽशक्तौ शवासनम्। सार्धत्रिहस्तो देहोऽयं गुदमेढ्रान्तमध्यकः॥
    • syād + āsana + jayāt – sarva + jayo – aśaktau śava + āsanam, sārdhatrihasto deho – ayaṁ gudameḍhrāntamadhyakaḥ.
  14. ततो नवाङ्गलं कन्द आनाभेरुद्गता अतः। द्वासप्ततिसहस्राणि मुख्या नाड्यश्चतुर्दश॥
    • tato navāṅgalaṁ kanda ānābherudgatā ataḥ, dvāsaptatisahasrāṇi mukhyā nāḍyaścaturdaśa.
  15. एतासामुत्तमास्तिस्र आसामेकाप्यनुत्तमा। पिङ्गला दक्षनासान्ता सूर्येशा दिनसंज्ञिता॥
    • etāsāmuttamāstisra āsāmekāpyanuttamā, piṅgalā dakṣanāsāntā sūryeśā dinasaṁjñitā.
  16. इडापि वामनासान्ता निट्संज्ञा चन्द्रपा सुखा। सुषुम्णा ब्रह्मरन्ध्रान्ता कालभोक्त्र्यमृतत्वदा॥
  17. तन्मूले कुटिका शक्तिर्मोक्षविघ्नप्रदाऽसताम्। नाभ्यूर्ध्वं प्राणोऽधोऽपानः समानो नाभिमण्डले॥
  18. चरत्युदानः कण्ठे च व्यानः सर्वशरीरगः। त्वगादिषु च नागाद्यास्र्यस्त्रोऽग्निर्नाभिमध्यगः॥
    • caratyudānaḥ kaṇṭhe ca vyānaḥ sarvaśarīragaḥ, tvagādiṣu ca nāgādyāsryastro’gnirnābhimadhyagaḥ.
  19. नृणां वृत्तो विहङ्गानां चतुरस्रश्चतुष्पदाम्। कृत्वाग्नेरूर्ध्वमम्भोऽन्नं प्राणोऽधस्थो धमत्यमुम्॥
    • nr̥ṇāṁ vr̥tto vihaṅgānāṁ caturasraścatuṣpadām, kr̥tvāgnerūrdhvamambho – annaṁ prāṇo – adhastho dhamatyamum.
  20. स दीप्तोऽन्नं पचेदङ्गे व्यानं सारोऽस्य यच्छति। निश्वासोच्छ्वासकृत्प्राणोऽपानो विण्मूत्रहापकः॥
    • sa dīpto – annaṁ pacedaṅge vyānaṁ sāro – asya yacchati, niśvāsocchvāsakr̥tprāṇo – apāno viṇmūtrahāpakaḥ.
  21. उदानोऽङ्गोन्नयनकृत्समानः शोषणादिकृत्। तथोद्गारोन्मीलनक्षुत्तन्द्राव्याप्तिकराः परे॥
    • udāno – aṅgonnayanakr̥tsamānaḥ śoṣaṇādikr̥t, tathodgāronmīlanakṣuttandrāvyāptikarāḥ pare.
  22. चले प्राणे चलं चित्तं निश्चले निश्चलं तयोः। नष्ट एकतरे नाशो द्वयोरपि स योगताः॥
    • cale prāṇe calaṁ cittaṁ niścale niścalaṁ tayoḥ, naṣṭa ekatare nāśo dvayorapi sa yogatāḥ.
  23. न ज्ञानं जीवति प्राणे मनस्यपि लयं नयेत्। द्वयं गच्छति मोक्षं स योगी नान्यः कथंचन॥
    • na jñānaṁ jīvati prāṇe manasyapi layaṁ nayet, dvayaṁ gacchati mokṣaṁ sa yogī nānyaḥ kathaṁcana.
  24. नात्यश्नतोऽनश्नतोऽपि सुप्तस्यैष न जाग्रतः। युक्तचेष्टाहारनिद्रागतेर्योगो भवेत्सुखः॥
    • nātyaśnato – anaśnato – api suptasyaiṣa na jāgrataḥ, yukta + ceṣṭāhāranidrāgateryogo bhavetsukhaḥ.
  25. क्षाराम्लतिक्तकटुरूक्षकदन्नशाकस्र्यग्न्यःध्वभाङ् न लभतेऽकुशलोऽस्य सिद्धिम्। शुण्ठीसितसुमनशालिसदन्नमुद्गचक्षुष्यशाकघृतदुग्धसदम्बु पथ्यम्॥
    • kṣārāmlatiktakaṭurūkṣakadannaśākasryagnyaḥdhvabhāṅ na labhate – akuśalo – asya siddhim, śuṇṭhīsitasumanaśālisadannamudga + cakṣuṣyaśāka + ghr̥ta + dugdha + sadambu pathyam.
  26. दैवी संपत्स्वधर्मस्थो निश्चन्तो गुरुसेवकः। सद्देशे मठिकामध्ये रक्षिते निरुपद्रवे॥
    • daivī saṁpat + sva + dharma + stho niścanto guru + sevakaḥ, saddeśe maṭhikāmadhye rakṣite nirupadrave.
  27. भक्त्येष्टदेवं नत्वाऽऽदौ सूपविष्टः सुदिड्मुखः। कुशाजिनांशुकेष्वेव प्राणायामान्समभ्यसेत्॥
    • bhaktyeṣṭadevaṁ natvā – ādau sūpaviṣṭaḥ sudiḍmukhaḥ, kuśājināṁśukeṣveva prāṇāyāmān – samabhyaset.
  28. चन्द्रेणापूर्य वायुं षट् दशमात्रं हनुं हृदि। कृत्वा चतुःषष्टिमात्रं कुंभयित्वा विरेचयेत्॥
    • candreṇāpūrya vāyuṁ ṣaṭ daśamātraṁ hanuṁ hr̥di, kr̥tvā catuḥṣaṣṭimātraṁ kuṁbhayitvā virecayet.
  29. शनैः कुम्भार्धकालेन पश्चादाकर्षितोदरः। त्यजेत्सूर्येणाथ तेन पीत्वान्येन तथा पुनः॥
    • śanaiḥ kumbhārdhakālena paścādākarṣitodaraḥ, tyajetsūryeṇātha tena pītvānyena tathā punaḥ.
  30. पञ्चर्ध्द्यान्ह्यह्नय्शीत्यन्तैस्त्रिसंध्यमसुयामकैः। त्रिमसोर्ध्वं प्राणजयः सिध्द्येक्तेवलकुम्भकः॥
    • pañcardhdyānhyahnayśītyantaistrisaṁdhyamasuyāmakaiḥ, trimasordhvaṁ prāṇajayaḥ sidhdyektevala + kumbhakaḥ.
  31. ध्येयोऽत्र तारो हृदीक्ष्यं भ्रूमध्ये चेन्दुमण्डलम्। दार्ढ्याय लाघवायाङ्गमुत्थस्वेदेन मर्दयेत्॥
    • dhyeyo’tra tāro hr̥dīkṣyaṁ bhrūmadhye cendumaṇḍalam, dārḍhyāya lāghavāyāṅgamutthasvedena mardayet.
  32. शुद्धयै क्रियाश्चित्रकुम्भाः सिद्धयै मुद्राश्च कीर्तिताः। प्राणायामैरुभे तेपि साध्य आरोग्यमप्युत॥
    • śuddhayai kriyāścitrakumbhāḥ siddhayai mudrāśca kīrtitāḥ, prāṇāyāmairubhe tepi sādhya ārogyamapyuta.
  33. समासीनो यतास्योऽन्तः प्राणं दक्षिणया त्यजेत्। सारं लगति हृत्कण्ठकपोलावध्यसौ यथा॥
    • samāsīno yatāsyo – antaḥ prāṇaṁ dakṣiṇayā tyajet, sāraṁ lagati hr̥t + kaṇṭha + kapolāvadhyasau yathā.
  34. लोहकारस्य भस्त्रावच्छक्त्याऽऽश्वापूर्य रेचयेत्। वामां मध्यानामिकाभ्यां धृत्वा जाते श्रमे विधेः॥
    • loha + kārasya bhastrāvacchaktyā – āśvāpūrya recayet, vāmāṁ madhyānāmikābhyāṁ dhr̥tvā jāte śrame vidheḥ.
  35. पीत्वा प्राणं कुम्भयित्वा धृत्वाङ्गुष्ठेन दक्षिणाम्। वामया रेचयेन्मन्दं तथाऽथ प्राग्वदाचरेत्॥
    • pītvā prāṇaṁ kumbhayitvā dhr̥tvāṅguṣṭhena dakṣiṇām, vāmayā recayen – mandaṁ tathā – atha prāgvadācaret.
  36. द्विनाड्यभ्यासाद्यामार्धं शक्तिर्मार्गं ददात्यरम्। भस्त्रेयं सर्वदोषघ्नि रुक्पापघ्न्यपि सिद्धदा॥
    • dvināḍyabhyāsādyāmārdhaṁ śaktirmārgaṁ dadātyaram, bhastreyaṁ sarva + doṣaghni rukpāpaghnyapi siddhadā.
  37. शिश्ननाभ्यन्तस्थकन्दं सति वज्रासने पदौ। धृत्वा दृढं प्रपीड्यारं भस्त्रां सिद्धासनस्थितः॥
    • śiśnanābhyantasthakandaṁ sati vajrāsane padau, dhr̥tvā dr̥ḍhaṁ prapīḍyāraṁ bhastrāṁ siddhāsanasthitaḥ.
  38. समाकुञ्चितनाभिर्द्राक्कुर्याच्छक्तिश्चलत्यतः। यामार्धाभ्यासतो धैर्यान्मध्यनाड्यां समुद्गता॥
    • samākuñcitanābhirdrākkuryācchaktiścalatyataḥ, yāmārdhābhyāsato dhairyānmadhyanāḍyāṁ samudgatā.
  39. ऊर्ध्वाकृष्टा भवेत्किंचिच्छक्तिर्नाडीमुखं त्यजेत्। ततः स्वतो व्रजत्युर्ध्वं प्राणोऽतस्तां विचालयेत्॥
    • ūrdhvākr̥ṣṭā bhavet – kiṁcic – chaktir – nāḍī + mukhaṁ tyajet, tataḥ svato vrajaty – urdhvaṁ prāṇo – atastāṁ vicālayet.
  40. चालनात्सर्वसिद्धयाप्तिर्मण्डलाद्योगिनो न तु। रुग्भ्योऽभयं यमाच्चापि नेतोऽन्यन्नाडिशोधनम्॥
    • cālanāt – sarva + siddhayāptir + maṇḍalād – yogino na tu, rugbhyo – abhayaṁ yamāc – ca – api neto – anyannāḍi + śodhanam.
  41. चालितायामपि प्राणो बद्धा चेद्रसना सुखम्। व्रजत्यूर्ध्वं सिद्धिपूर्वं राजयोगपदप्रदः॥
    • cālitāyām – api prāṇo baddhā cedrasanā sukham, vrajaty – ūrdhvaṁ siddhi + pūrvaṁ rājayogapadapradaḥ.
  42. जिह्वामूलशिरां छित्वा रोममात्रं प्रवर्धयेत्। पथ्यासैन्धवचूर्णैर्गां चालयेद्दोहयेत्पुनः॥
    • jihvāmūlaśirāṁ chitvā romamātraṁ pravardhayet, pathyāsaindhavacūrṇairgāṁ cālayed – dohayet – punaḥ.
  43. दिने दिने छेदनद्यैस्र्यध्वगा वर्धते कला। षण्मासादिति जिह्वाधः शिराबन्धो विनश्यति॥
    • dine dine chedanadyaisryadhvagā vardhate kalā, ṣaṇ + māsād – iti jihvādhaḥ śirā + bandho vinaśyati.
  44. मुद्रा स्यात्खेचरी त्र्यध्वे योजितावाड्मुखी कला। रसस्वादोऽमृतप्राप्तिस्ततः प्राणमनोजयः॥
  45. सहृज्जिह्वा चरत्यस्य खे कदापि स्पृशन्ति नो। विषार्तिरुग्जराक्षुत्तृण्निद्रातन्द्रामृतिक्रियाः॥
    • sahr̥jjihvā caratyasya khe kadāpi spr̥śanti no, viṣārtirugjarākṣuttr̥ṇnidrātandrāmr̥tikriyāḥ.
  46. बिन्दुस्त्र्याश्लेषितस्यापि न क्षरत्यूर्ध्वमेति सः। चलितश्चेद्योनिमुद्रा बद्धो मुक्तः स भोग्यपि॥
    • bindustryāśleṣitasyāpi na kṣaratyūrdhvameti saḥ, calitaś – ced – yoni + mudrā baddho muktaḥ sa bhogyapi.
  47. सुधान्तः स्रवतीन्दोस्तां ग्रसत्यर्कस्ततो जरा। अधःशीर्षोर्ध्वपात्तिष्ठेद्बह्वाहारः शनैःशनैः॥
    • sudhāntaḥ sravatīndostāṁ grasatyarkastato jarā, adhaḥ + śīrṣordhva + pāttiṣṭhed – bahvāhāraḥ śanaiḥ – śanaiḥ.
  48. याममात्रं ततः सिद्धिर्व्यस्तेयं करणीष्टदा। वलीपलितवेपघ्नी मृत्युहन्त्री सुधाप्रदा॥
    • yāma + mātraṁ tataḥ siddhir – vyasteyaṁ karaṇīṣṭadā, valīpalitavepaghnī mr̥tyu + hantrī sudhāpradā.
  49. योनिस्थवामगुल्फो ना करात्तप्रसृतान्यपात्। कुम्भं कुर्यात्पुनर्व्यस्तं क्षयगुल्मादिरुग्लयः॥
    • yoni + stha + vāma + gulpho nā karāt – taprasr̥tānyapāt, kumbhaṁ kuryāt – punar – vyastaṁ kṣaya + gulma + ādi + ruglayaḥ.
  50. पूर्ववत्प्रसृतं पादं कृत्वोरौ कृतम्कुम्भकः। क्लेशहीनो ज्ञानवांश्च नाभौ प्राणधृतेररुक्॥
    • pūrvavat + prasr̥taṁ pādaṁ kr̥tvorau kr̥tamkumbhakaḥ, kleśahīno jñānavāṁśca nābhau prāṇa + dhr̥teraruk.
  51. मनोजयश्च नासाग्रे पादाङ्गुष्ठेऽङ्गलाघवम्। भ्रूमध्ये चामृतप्राप्तिरारोग्यं तुन्दपार्श्वयोः॥
    • mano + jayaś – ca nāsāgre pādāṅguṣṭhe – aṅgalāghavam, bhrūmadhye ca – amr̥ta + prāptir – ārogyaṁ tunda + pārśvayoḥ.
  52. विषज्वरान्तस्तु दन्ते वायुपानाच जिह्वया। श्रमतृड्व्याधिदाहान्तः कल्याणी वाक् सुधाशनम्॥
    • viṣa + jvarāntas – tu dante vāyupānāca jihvayā, śramatr̥ḍ + vyādhi + dāhāntaḥ kalyāṇī vāk sudhāśanam.
  53. स्वास्येग्नौ दीप्तेङ्गसादे नाडीशुद्धावनामये। नादः स्फुटत्वे सुदृष्ट्योः सिद्धिबिन्दौ जिते सति॥
    • svāsyegnau dīpteṅgasāde nāḍī + śuddhāvanāmaye, nādaḥ sphuṭatve sudr̥ṣṭyoḥ siddhi + bindau jite sati.

इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धत्रिसाहरुयां त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां वासुदेव्यां प्रथमाष्टके ज्ञानकाण्डे साङ्गोपाङहठयोगकथनं नाम सप्तमोऽध्यायः॥